Social Movements and Gender–an Intersectional Perspective: the Women’s Congress and the Movement to Restore the Child Support Fund

Social Movements and Gender–an Intersectional Perspective: the Women’s Congress and the... doi: 10.2478/kultura-2014-0016 POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET SOCJOLOGII INSTYTUT STUDIÓW POLITYCZNYCH 2014, nr 1 PLE I RÓNICE ELBIETA KOROLCZUK Uniwersytet w Göteborgu Södertörn University RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA: KONGRES KOBIET I RUCH NA RZECZ PRZYWRÓCENIA FUNDUSZU ALIMENTACYJNEGO Do pewnego czasu badania dotyczce ruchów spolecznych i gender studies, czyli studia nad znaczeniem plci w wymiarze spolecznym i kulturowym, stanowily odrbne dziedziny nauki (Einwohner, Hollander, Olson 2000). Dzi jednak dostpnych jest wiele bada, które wskazuj, e ple ma znaczenie z perspektywy celów, do których realizacji d uczestnicy i uczestniczki ruchów, wyboru strategii mobilizacji, sposobu ramifikacji de czy procesu budowania grupowej tosamoci (Buechler 2008; Hasso 2010; Marx Ferree, McClurg Mueller 2008; Marx Ferree, Merrill 2004). Ruchy spoleczne ,,maj ple" take wtedy, gdy kwestie zwizane z plci nie pojawiaj si bezporednio wród formulowanych da, a ich uczestnicy nie podkrelaj tego wymiaru tosamoci kolektywnej (Einwohner, Hollander, Olson 2000). Niestety, mimo wielu publikacji i wzrostu wiedzy na temat znaczenia gender w ruchach spolecznych wci zdarza si, e wymiar plci jest pomijany w analizach oraz e: ,,ruchy kobiece pozostaj na obrzeach zainteresowania badaczy zajmujcych si «ruchami spolecznymi» w ogóle, co oznacza e wikszo teorii traktuje ruchy kierowane przez mczyzn jako normatywny wzór, do którego mona odnosi wszystkie inne przyklady" (Marx Ferree, McClurg Mueller 2008, s. 577). Tendencja ta zubaa refleksj nad ruchami spolecznymi, poniewa -- jak wskazuj cytowane wyej autorki (s. 577) -- teorie ruchów spolecznych uwzgldniajce znaczenie plci mog zaproponowa nowe podejcie do wladzy, protestu i zmiany spolecznej, podejcie, które bdzie bardziej dynamiczne, dlugofalowe i mniej skoncentrowane na instytucjach i znaczeniu pastwa. Adres do korespondencji: bekorol@gmail.com ELBIETA KOROLCZUK Podobn tendencj mona zauway w polskim kontekcie. W glównym nurcie socjologii wci rzadko uwzgldnia si perspektyw gender, a w badaniach nad ruchami spolecznymi badaczom wci zdarza si pomija spoleczny aktywizm kobiet i ich udzial w oddolnych inicjatywach oraz znaczenie tego wymiaru w odniesieniu do ogólnego poziomu obywatelskiej aktywnoci w Polsce (por. Penn 2003). Take wikszo analiz dotyczcych spoleczestwa obywatelskiego nie uwzgldnia kwestii plci i nie zadaje pyta o to, jakie znaczenie ma ple dla spolecznego zaangaowania czy skutków dziala podejmowanych przez konkretne grupy i organizacje (np. Gawin, Gliski 2006; Kociaski, Misztal 2008). Jednoczenie badaczki i badacze uwzgldniajcy perspektyw gender skupiaj si przede wszystkim na badaniu historycznych uwarunkowa kobiecej aktywnoci w sferze publicznej i znaczenia plci w kontekcie polityki instytucjonalnej (np. Fuszara 2010; Kurczewski 2002; Sekula 2010; Siemieska 2003, 2005; Titkow 2003) bd funkcjonowania organizacji kobiecych w kontekcie przemian spoleczno-politycznych (np. Fuszara, Grabowska, Mizieliska, Regulska 2008). Wci niewiele jest prac, w których aktywizm kobiet analizowany jest za pomoc narzdzi, jakich dostarcza teoria ruchów spolecznych (wród wyjtków naley wymieni: Erbel 2008; Desperak 2010; Malinowska 2010; Hryciuk 2012; Hryciuk, Korolczuk, w druku). Staram si tu uzupelni t luk, skupiajc si na dwóch przykladach masowych inicjatyw kobiet w ostatniej dekadzie: ruchu na rzecz przywrócenia Funduszu Alimentacyjnego, którego szczyt aktywnoci przypadal na lata 2002­2007, oraz Kongresu Kobiet (od roku 2009 do dzisiaj), które analizuj w perspektywie intersekcjonalnej 1. PYTANIA BADAWCZE I INSPIRACJE TEORETYCZNE Przyjmuj tu definicj ruchów spolecznych, któr zaproponowali Donatella della Porta i Mario Diani (2009), wskazujc, i ruch spoleczny to zbiorowo skladajca si z jednostek i/lub organizacji polczonych wspólnym celem, czyli pragnieniem spolecznej zmiany, i e zbiorowo ta ma odrbn, kolektywn tosamo. W analizie skupi si na zbiorowej tosamoci rozumianej jako poczucie wspólnoty budowane wokól cech rónicujcych spolecznie, wynikajce z podobiestwa pozycji spolecznej oraz dowiadcze (Polletta, Jasper 2001). 1 Rozwaania zostaly oparte na wynikach bada zrealizowanych w ramach projektu ,,Institutional constraints and creative solutions: Civil society in Poland in comparative perspective", finansowanego przez Swedish Research Council 421­2010-1706 (2011­14). W toku tych bada zostala przeprowadzona analiza dyskursu medialnego wokól ruchu na rzecz przywrócenia Funduszu Alimentacyjnego oraz Kongresu Kobiet, analiza autoprezentacji przedstawicielek obu tych inicjatyw (publikacje, strony internetowe), a take wywiady poglbione z ich przedstawicielkami i uczestniczkami (w latach 2009­2012) oraz obserwacje uczestniczce podczas kolejnych Kongresów Kobiet. Chc przy tym zaznaczy, e jestem nie tylko badaczk, ale te uczestniczk ruchu kobiecego w Polsce, zaangaowan w dzialania nieformalnej grupy Porozumienie Kobiet Marca, i uczestniczylam w kilku Kongresach Kobiet nie tylko jako obserwatorka, ale te uczestniczka paneli dotyczcych macierzystwa. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA W punkcie wyjcia stawiam nastpujce pytania: Jakie znaczenie ma kategoria plci w procesie konstruowania zbiorowej tosamoci w przypadku ruchów spolecznych kobiet? Jakie czynniki warunkuj ów proces i jak konkretne genderowe strategie tosamociowe wplywaj na spoleczny odbiór, a w konsekwencji take sukcesy bd poraki kobiecych inicjatyw? W wymiarze teoretycznym moim celem jest poglbienie krytycznej refleksji nad kategori gender w kontekcie bada nad ruchami spolecznymi. Kategoria ta bowiem nader czsto jest traktowana jako kulturowy odpowiednik plci biologicznej, rzadziej za konceptualizuje si gender w perspektywie intersekcjonalnej -- jako pole przecinania si rónego rodzaju hierarchii wladzy, wynikajcych nie tylko z plci, ale te z klasy i pozycji spolecznej, orientacji seksualnej, poziomu sprawnoci czy przekona religijnych (Crenshaw 1989, 1991). Perspektywa intersekcjonalna umoliwia poddanie refleksji mechanizmów dzialania wladzy nie tylko w obrbie ruchów spolecznych, ale te w konkretnych grupach spolecznych i calym spoleczestwie. Ponadto -- jak wyjania amerykaska badaczka Kimberle Williams Crenshaw (1991, s. 1245) -- która ukula ów termin, podejcie intersekcjonalne pozwala dostrzec niestabilny i perfomatywny charakter tosamoci, a skupienie si na przeciciu takich wymiarów jak rasa, klasa i ple uwypukla potrzeb uwzgldnienia rónorodnych podstaw konstruowania tosamoci. Jednak intersekcjonalizm to nie tylko perspektywa badawcza czy teoretyczny i metodologiczny paradygmat (Cho, Crenshaw, McCall 2013). Jest to take postulat dotyczcy strategii dzialania ruchów spolecznych, ,,narzdzie niezbdne do stworzenia nowych demokratycznych instytucji, tosamoci i praktyk" (Chun, Lipsitz, Shin 2013). W analizie dziala podejmowanych przez amerykask organizacj AIWA (Asian Immigrant Women Advocates) wspomniane badaczki wskazuj, i intersekcjonalizm oznacza dostrzeenie, i gender, rodzina, praca czy narodowo s cile ze sob powizane i zazbiaj si zarówno na poziomie tosamoci, jak i dziala. Co wicej, paradygmat ten powinien by rozumiany take jako zespól praktyk, na przyklad budowanie cislych sojuszy podczas dlugofalowych kampanii, wlczanie kobiet wykluczonych nie tylko w roli uczestniczek ruchu, ale te jego liderek, oraz konsekwentne denie do transparentnych zasad dzialania i tworzenia otwartych hierarchii opartych na zaangaowaniu (Cho, Crenshaw, McCall 2013). Z tego wzgldu w analizie bior pod uwag nie tylko glówne postulaty przyjmowane przez liderki ruchów spolecznych, ale te sposób dzialania polegajcy na wlczaniu bd niewlczaniu poszczególnych grup w procesy decyzyjne i ksztaltowanie agendy ruchu. GENEZA RUCHU NA RZECZ PRZYWRÓCENIA FUNDUSZU ALIMENTACYJNEGO I KONGRESU KOBIET W dyskusjach o kondycji polskiego spoleczestwa obywatelskiego pojawiaj si opinie, e nie mamy w kraju ruchów spolecznych z prawdziwego zdarzenia. ELBIETA KOROLCZUK Tak wizj potwierdzaj, jak si wydaje, wyniki bada, które wskazuj i Polacy i Polki obywatelsk aktywno przejawiaj nader rzadko i niechtnie (np. Czapiski, Panek 2012). Podobne pogldy wyraane s take w odniesieniu do ruchu kobiecego, który czasem postrzegany jest jako slaby, rozproszony, zbiurokratyzowany i malo skuteczny. Historia dziala na rzecz przywrócenia Funduszu Alimentacyjnego (dalej: ruch FA) oraz dotychczasowa dzialalno Kongresu Kobiet przecz takiej wizji. W obu przypadkach mamy do czynienia z masow mobilizacj w skali ogólnokrajowej. wiadcz o tym liczby: pod obywatelskim projektem ustawy dotyczcej Funduszu podpisalo si ponad 300 000 osób, a pod ustaw o parytetach zainicjowan przez Kongres ponad 150 000 i cho oczywicie nie wszystkie te osoby byly aktywistkami, to akcja zbierania takiej liczby podpisów wymagala skoordynowanego wysilku tysicy osób, wsparcia mediów i wspólpracy z rónymi organizacjami pozarzdowymi oraz wladzami. W konsekwencji masowej mobilizacji w obu przypadkach doszlo do zmiany obowizujcego w Polsce prawa, a take pewnych elementów publicznego dyskursu. S te jednak znaczce rónice midzy tymi ruchami. O ile ruch FA polegal na mobilizacji oddolnej, zainicjowanej przez kobiety w przewaajcej wikszoci nalece do klas niszych i mieszkajce w malych miasteczkach na poludniu i wschodzie Polski, dysponujce bardzo ograniczonymi zasobami (zarówno w sensie ekonomicznym, jak i kulturowym), o tyle Kongres to inicjatywa elitarnej grupy kobiet, z których wikszo osignla sukces zawodowy i reprezentuje ,,centrum". Ponadto o ile wiele reprezentantek Kongresu definiuje si jako feministki, o tyle samodzielne matki w ruchu FA postrzegaly si raczej jako konserwatywne katoliczki walczce o prawa swoich dzieci, cho gotowe byly do wspólpracy z rónymi grupami. Jak stwierdzila jedna z liderek podczas wywiadu: ,,dla mnie to naprawd nie ma znaczenia, czy to PO, czy tak jak obecnie jest Ruch Palikota, czy PIS. [...] Aczkolwiek nie ukrywam, e jestem katoliczk, bardziej e tak powiem, kibicuj, bardziej prawej stronie ni lewej" (CU, poludniowa Polska, 2011 2). Jak zostanie to dalej omówione, rónily si równie strategie tosamociowe obu grup i spoleczny odbiór ich dziala. Uczestniczki ruchu FA nie okrelaly si wprost jako ,,ruch kobiecy", zdecydowalam si jednak na wlczenie ich do analizy na podstawie szerokiej definicji ruchu kobiecego. W dotychczasowych badaniach aktywnoci spolecznej Polek byla ona stosowana przede wszystkim w odniesieniu do aktywnoci grup i organizacji feministycznych, ewentualnie organizacji pozarzdowych nie zajmujcych si sprawami kobiet, lecz zaangaowanych w programy zwizane z tematyk równego statusu (np. Fuszara i in. 2008, s. 75). Tutaj za ruchy kobiece uznaj przejawy mobilizacji spolecznej, które inicjowane s przez kobiety, w których uczestnicz przede wszystkim kobiety i które skupiaj si na proCytaty wyrónione kursyw pochodz z wywiadów indywidualnych. Dla zachowania anonimowoci zostaly opatrzone inicjalami, które nie odpowiadaj prawdziwym nazwiskom, oraz informacj o regionie, z którego pochodzi dana osoba. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA blemach dla kobiet szczególnie wanych w lokalnym kontekcie, w przypadku ruchu FA jest to kwestia alimentacji dzieci po rozwodzie (Marx Ferree, McClurg Mueller 2008, s. 576­578). Takie ujcie pozwala dostrzec, jak róne mog by odpowiedzi kobiet na wyzwania zwizane z procesem spolecznej, politycznej i ekonomicznej transformacji oraz jak róny moe by spoleczny oddwik na postulaty wysuwane przez kobiety. Sprzyja te zastosowaniu perspektywy intersekcjonalnej, uwzgldnia bowiem inicjatywy kobiet reprezentujcych róne klasy spoleczne oraz ujawnia podzial na centrum i peryferie w polskim kontekcie. Mobilizacja samodzielnych matek wokól kwestii Funduszu Alimentacyjnego byla konsekwencj kolejnych ci w systemie zabezpiecze spolecznych, tym razem zwizanych z wejciem do Unii Europejskiej i koniecznoci zmniejszenia wydatków budetowych (Desperak 2008; Hryciuk 2012). Fundusz Alimentacyjny istnial od lat siedemdziesitych i stanowil ogniwo porednie midzy nieplaccymi ojcami a dziemi, którym sd przyznal alimenty. Pastwo wyplacalo alimenty, gdy osoba majca je placi nie byla w stanie lub nie chciala podola finansowym zobowizaniom, a nastpnie cigalo pienidze od dlunika. Jednak po roku 1989 z uwagi na wzrost bezrobocia i szarej strefy odsetek dluników gwaltownie si zwikszyl, a co za tym idzie, znaczco wzrosly koszty utrzymania tej instytucji. Zamiast dziala, które umoliwilyby bardziej efektywne dyscyplinowanie dluników, w 2002 roku wladze oglosily plan likwidacji Funduszu. Dla ponad pól miliona Polek i ich dzieci korzystajcych z tej instytucji oznaczalo to gwaltowne pogorszenie si sytuacji finansowej, a czsto przybliylo widmo biedy (Elas 2008; Alimentare... 2008). Kobiety zaczly od ulicznych demonstracji i stworzenia lokalnych sieci wsparcia, szybko jednak wlczyly do repertuaru protestów take dzialania o charakterze instytucjonalnym: lobbing i inicjatyw ustawodawcz. Co ciekawe, cho w Polsce macierzystwo jest uwzniolane, a symbolika zwizana z macierzystwem jest wan czci dziedzictwa kulturowego, matki-aktywistki na pocztku spotkaly si z malo przychyln postaw mediów glównego nurtu, które ochrzcily je mianem ,,alimenciar" oraz rzadko i malo empatycznie relacjonowaly kolejne dzialania. W pocztkowym okresie negatywna byla równie reakcja duej czci opinii spolecznej. W komentarzach pod artykulami na ten temat internauci pisali, e kobiety domagajce si przywrócenia Funduszu to ,,wyrodne i nieodpowiedzialne matki, które nalealoby wysterylizowa" (Charkiewicz 2009a, s. 3) i podkrelali, e pastwo nie ma obowizku wspomaga ich finansowo. Ostatecznie jednak aktywistkom udalo si zyska poparcie czci mediów (na przyklad lokalnych gazet, ale te ,,Gazety Wyborczej" i radia RMF FM), dziki którym problem likwidacji Funduszu zostal nagloniony, a bdce w podobnej sytuacji osoby z calego kraju mogly nawiza kontakt i podj skoordynowane dzialania. Grupie inicjatorek udalo si przygotowa z pomoc ekspertów obywatelski projekt ustawy przywracajcej Fundusz, a nastpnie w trzy ELBIETA KOROLCZUK miesice zebra pod nim blisko trzysta tysicy podpisów. Ów sukces naley przypisa ogromnej determinacji samych kobiet oraz poparciu rónych rodowisk, w tym przede wszystkim prawicowych polityków i Kociola, w mniejszym stopniu grup feministycznych. Jak wspomina w wywiadzie jedna z przedstawicielek ruchu: ,,organizacje kobiece nie byly zainteresowane pomoc. Do Warszawy, do pani rody mymy pisaly, ja osobicie pisalam te, absolutnie adnego odzewu! Nic!" (AZ, pólnocna Polska, 2012) 3. W rezultacie dziala samodzielnych matek przywrócono Fundusz Alimentacyjny, jednak parlament uchwalil rzdow, a nie obywatelsk wersj projektu, tym samym znaczco ograniczajc liczb rodzin uprawnionych do korzystania z niego, a sam ruch ulegl demobilizacji (Hryciuk 2012). Mona zapyta, czy inicjatywa okazala si sukcesem. Z punktu widzenia zainteresowanych byla sukcesem polowicznym, gdy przyjte rozwizania s zdecydowanie mniej korzystne finansowo, ni zakladala wersja obywatelska 4. Niektóre liderki ruchu zwizaly si z partiami politycznymi (na przyklad z bardzo aktywn w tym okresie Samoobron), cz za -- rozczarowana i sfrustrowana -- zrezygnowala z dalszej walki. W efekcie ruch zostal zdecydowanie oslabiony. Jednak za istotne osignicie uzna naley nie tylko doprowadzenie do zmiany prawa, ale te fakt, e przy okazji zostala zainicjowana publiczna debata na temat odpowiedzialnoci ojców oraz pastwa w tej kwestii. Byl to jeden z niewielu ruchów spolecznych o masowym charakterze, który -- zwlaszcza w pocztkowej fazie mobilizacji -- otwarcie krytykowal neoliberalne reformy w obrbie polityki spolecznej (Hryciuk 2012). Co prawda, owa krytyka z trudem przebijala si do mediów glównego nurtu, wydaje si jednak, e zaistnienie i postulaty ruchu wplynly na zmian publicznego dyskursu na temat neoliberalnych zaloe polityki spolecznej w warunkach transformacji i wejcia do Unii Europejskiej. Genezy Kongresu Kobiet równie mona upatrywa w krytyce pewnych aspektów transformacji, jednak inicjatorki skupily si przede wszystkim na kwestii reprezentacji. Wskazywaly, e w dyskursie publicznym oraz w sferze politycznej pomija si zaslugi kobiet, zarówno jako dzialaczek opozycji przed 1989, jak i budowniczych ,,nowej" Polski, i e to mczyni zmonopolizo3 Cho liderki ruchu negatywnie wypowiadaly si o polskich feministkach w prasie oraz podczas wywiadów indywidualnych, warto zauway, e w sprawie samotnych matek zaangaowaly si niektóre organizacje i grupy feministyczne, w tym zwlaszcza Centrum Praw Kobiet z Krakowa (w tym Beata Zadumiska) oraz Grupa Lód Gender (np. Iza Desperak). Nie zmienia to faktu, e ruch FA w wikszym stopniu wsparly rodowiska prawicowe, zwlaszcza senator Barbara Marianowska, która udostpnila kobietom swoje biuro, zapewniajc dostp do telefonu i ksero: ,,witej pamici Basia Marianowska nam uyczyla biura. Due biuro poselskie, z trzema duymi pokojami. To biuro ju zmiecilo kup ludzi, to byla dua zmiana" -- wspomina jedna z liderek (BW, poludniowo-wschodnia, 2012). 4 Generalnie ustawa nie zapewnia alimentów w wysokoci ustalonej przez sd, lecz jedynie wyplat maksymalnie 500 zlotych i to jedynie wtedy, gdy dochód w rodzinie nie przekracza 725 zl netto na osob (Dz.U. nr 136 poz. 855). Niski limit zarobków moe zniechca samodzielne matki do podejmowania pracy oraz wstpowania w nowy zwizek maleski (dochód ma wlicza si do sumy dochodów). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA wali dostp do wladzy politycznej i ekonomicznej. Nie kwestionowaly zaloe i efektów przemian spoleczno-gospodarczych, skupiajc si na tym, by zarówno w narracji historycznej, jak i w obecnym systemie zaistnialy te kobiety. Nie wszystkie te uznawaly si za feministki (por. Malinowska 2010). Pierwszy Kongres, który odbyl si latem 2009 roku, spotkal si z umiarkowanym zainteresowaniem mediów, mimo e wzilo w nim udzial blisko trzy tysice osób z calej Polski, w tym znane polityczki, pisarki, badaczki oraz aktorki, a podczas obrad omawiano wiele wanych tematów zwizanych z sytuacj polityczn i spoleczn Polski (por. Graff 2010, s. 46; Kiciska 2009). Media skupily si glównie na tym, e na imprez rzekomo nie zaproszono mczyzn (Kiciska 2009), a jeden z portali internetowych opatrzyl nawet material dramatycznym tytulem ,,Mczyznom wstp wzbroniony" 5, cho w rzeczywistoci nikt nie bronil panom wstpu na sal obrad. Okazalo si, e kobiety, które dyskutuj na temat polityki czy ekonomii, wielu osobom wci kojarz si przede wszystkim z bohaterkami komedii z lat osiemdziesitych Juliusza Machulskiego Seksmisja. Czasem owe odniesienia pojawialy si na marginesie glównej tezy, czasem jednak zamiast niej, na przyklad w materiale wyemitowanym w Faktach TVN 20 czerwca 2009 r. inicjatyw skomentowano za pomoc hasla ,,Samiec, twój wróg" (zob. Kiciska 2009). Mimo medialnej ciszy, która na pocztku otaczala Kongres i malo przychylnych postaw czci polityków, organizatorkom stosunkowo szybko udalo si przebi do mediów i niektóre postulaty polityczne dotyczce reprezentacji politycznej przeloy na konkrety. Tak narodzila si idea wprowadzenia parytetów plci na listach wyborczych (Krzyanowska 2009). Zainicjowany i napisany przez Kongres projekt ustawy obywatelskiej dotyczcy parytetów zyskal szerokie poparcie spoleczne i ju w 2011 roku ustawa weszla w ycie. Ostatecznie politycy zgodzili si jedynie na kwoty, czyli 35% miejsc dla kobiet na listach, a nie parytet, ale wybory w 2011 roku pokazaly, e na krótk met to rozwizanie nie doprowadzilo do zasadniczej zmiany, gdy w parlamencie zasiadlo zaledwie o 3% kobiet wicej. Inicjatyw mona uzna jednak za wany sukces z uwagi na to, e Kongresowi udalo si przekona opini publiczn i zmobilizowa tysice kobiet i mczyzn do zbierania podpisów, a setki tysicy do ich skladania. Udalo si te po raz kolejny podj w mediach dyskusj na temat znaczenia plci w polityce, a w konsekwencji przekona zdecydowan wikszo polskiego spoleczestwa, e obecno kobiet w polityce jest Polsce potrzebna. Kolejne Kongresy spotkaly si ze znacznie wikszym zainteresowaniem opiniotwórczych stacji telewizyjnych czy gazet, co samo w sobie nalealoby uzna za due osignicie. Sam Kongres za z jednorazowej imprezy przeksztalcil si w stowarzyszenie, aktywne w calej Polsce i na trwale, jak si wydaje, wpisal si w polski krajobraz spoleczny i polityczny. 5 http://wiadomosci.wp.pl/gid,11239668,title,Kongres-Kobiet-Polskich,galeria.html?ticaid=1 c525&_ticrsn=3 ELBIETA KOROLCZUK OD ,,MATEK" DO ,,RODZICÓW" -- KOLEKTYWNA TOSAMO W RUCHU FA Francesca Polletta i James M. Jasper (2001, s. 284) wskazuj, e zbiorow tosamo mona rozumie jako poznawcze, moralne i emocjonalne wizi lczce jednostk z wiksz grup; wizi, które wynikaj z poczucia wspólnoty pozycji spolecznej i dowiadcze. W przypadku kobiet walczcych o przywrócenie Funduszu Alimentacyjnego wspólnym mianownikiem byla nie tylko ple, ale te specyficzna sytuacja rodzinna, w wyniku której kobiety byly uprawnione przez sd do otrzymywania alimentów na dziecko, oraz trudna sytuacja finansowa bdca udzialem zdecydowanej wikszoci samodzielnych matek. Nie oznacza to oczywicie, e wszystkie zaangaowane osoby mialy ten sam poziom dochodów, ale wiele dowiadczalo specyficznego braku bezpieczestwa ekonomicznego, zwizanego z tym, e nie mogly liczy na wsparcie ojców dzieci. Protestujce kobiety lczyl wic zarówno konkretny cel -- przywrócenie Funduszu Alimentacyjnego -- jak i miejsce zajmowane w hierarchii spolecznej, dowiadczenia yciowe i postawy (por. della Porta, Diani 2009, s. 101) 6. Wspólne byly te emocje: oburzenie i gniew, zbiorowe ,,my" wzmacnialo poczucie krzywdy doznanej od ,,innych", przede wszystkim osób odpowiedzialnych za likwidacj Funduszu. Jednoczyl take lk dotyczcy przyszloci, dla wikszoci zainteresowanych utrata alimentów oznaczala powane trudnoci ekonomiczne, a czasem wrcz perspektyw biedy. Jak mówila w wywiadzie jedna z przedstawicielek ruchu: Ja w tym czasie [gdy likwidowano Fundusz] ju mialam dlugów sporo, bo sprawa alimentacyjna moja toczyla si prawie rok, kiedy te nic nie dostawalam, wic byly poyczki, tu jeszcze przyszly choroby rozmaite, wizyty lekarskie, to wszystko kosztowalo, wic balam si, e po pierwsze nie bdzie pienidzy na lekarstwa, na wizyty, na oplaty mieszkania. Czynsz byl do tylu, wic moglam i mieszkanie straci jeszcze na dodatek. Straszny strach i z tego strachu to wszystko si zaczlo (BW, poludniowo-wschodnia Polska, 2012). Mona powiedzie, e podstaw konstruowania tosamoci zbiorowej byla nie tylko ple, ale te przynaleno klasowa i zwizany z ni brak poczucia bezpieczestwa ekonomicznego, konieczno zmagania si z niepewnoci i strachem przed ubóstwem (por. Erbel 2008; Hryciuk 2012). Mialo to wplyw zarówno na ksztalt kolektywnej tosamoci, jak i na dynamik wewntrz ru- 6 Joanna Erbel (2008) wskazywala te na przynaleno do Kociola katolickiego jako czynnik, który sytuowal uczestniczki ruchu FA w kontekcie spolecznym, a tym samym okrelal ich zbiorow tosamo. W swoich dzialaniach nie odwolywaly si one jednak wprost do katolicyzmu, a z wielu wypowiedzi i wywiadów zrealizowanych w ramach projektu badawczego, którego owocem jest niniejszy tekst, wynika te, e tylko cz wspólpracowala bezporednio z przedstawicielami Kociola. Dlatego cho wydaje si, e przynaleno do Kociola katolickiego byla wana w budowaniu ruchu i wyborze okrelonych strategii dzialania, to jednak nie determinowala w pelni wybranego kierunku dziala. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA chu, który zwlaszcza w pocztkowym okresie mial charakter oddolny i masowy. Jedna z liderek tak opisuje pocztki mobilizacji: Nie wiedzialam od czego mam zacz, z kim si skontaktowa [...] ogldalam telewizj i uslyszalam, e powstalo gdzie stowarzyszenie. Zaloyla je, no i wlanie numer telefonu byl podany. [...] No wic ja od razu, oczywicie, zadzwonilam tam do tej kobiety. [...] Ona zaloyla to, jeszcze z dwoma kobietami, które gdzie tam z lapanki [...]. Zaczlymy oczywicie dziala wspólnie. Próbowalymy to nagloni w mediach tutaj, e co takiego istnieje. No i w bardzo krótkim czasie, bo praktycznie ju w lutym bylo ogromne zebranie. Bardzo duo kobiet przyszlo, wlanie matek w takiej sytuacji jak ja (CU, poludniowa Polska, 2011). Model dzialania odzwierciedlal sytuacj kobiet -- najbardziej aktywne byly te, które dysponowaly choby minimalnymi dochodami potrzebnymi na oplacenie telefonów czy podróy, a przy tym mialy odwag i wystarczajcy kapital kulturowy, by nawiza kontakty z mediami i przedstawicielami wladzy (Hryciuk 2012). Stosunkowo szybko okazalo si jednak, e spoleczna pozycja samodzielnych matek w polczeniu z ich postulatami skierowanymi wobec pastwa negatywnie wplywa na spoleczny odbiór ruchu. I cho podczas pierwszych protestów aktywistki szczególnie podkrelaly swoj rol macierzysk oraz -- porednio -- take ple, z czasem w oficjalnych przekazach i wywiadach dla mediów liderki zaczly promowa wizj ruchu jako inicjatywy rodziców, a nie kobiet czy samotnych matek. Strategi reprezentantek ruchu stalo si rozmywanie kondycji samotnej matki w szerszych kategoriach, takich jak ,,rodzic" czy ,,rodzina" (Hryciuk 2012, s. 277), i podkrelanie, e chodzi o dzialania na rzecz rodzin bd dzieci, a nie w imieniu kobiet w trudnej sytuacji. Uczestniczki protestów zaczly okrela si mianem ,,rodziców" bd ,,samodzielnych matek / rodziców", chcc odci si od negatywnego stereotypu bezradnej, samotnej kobiety z dzieckiem, która potrzebuje opieki pastwa, jaki pojawil si w mediach po pierwszej fali protestów z lat 2002 i 2003. W swoich wystpieniach publicznych i podczas protestów, zamiast eksponowania hasel o macierzystwie i glodujcych dzieciach, zaczly w wikszym stopniu akcentowa kwesti uniwersalnych praw obywatelskich, w tym przede wszystkim fakt, e egzekwowanie prawomocnych wyroków sdowych to obowizek pastwa. Taka strategia konstruowania zbiorowej tosamoci wynikala z tego, i uczestniczki ruchu na rzecz przywrócenia Funduszu zderzyly si z dominujcymi wyobraeniami na temat macierzystwa. Jak pisze Hryciuk (2012, s. 279), aktywistki unikaly podkrelania swojej roli macierzyskiej, poniewa w polskim kontekcie ,,samotne macierzystwo, w tym szczególnie kobiet ubogich, nie mieci si w narodowo-neoliberalnej konstrukcji polskiej rodziny i postrzegane jest jako patologia". Sdz, e równie wane okazaly si take spoleczne oczekiwania i stereotypy dotyczce kobiet w ogóle, nie tylko matek. Podobnie jak w przypadku protestów pielgniarek w 2006 roku, które analizuje Julia Kubisa (2009), niech wladz do spelnienia postulatów protestujcych mona in- ELBIETA KOROLCZUK terpretowa jako konsekwencj przekonania -- powszechnego zarówno wród decydentów, jak i czci spoleczestwa -- e opieka to po prostu kobiecy obowizek. W zwizku z tym pielgniarki powinny wykonywa prace zwizane z opiek, nawet za nisk pensj i mimo braku zawodowego prestiu, a matki zapewni godne ycie swoim dzieciom, nawet wtedy gdy nie maj na to rodków. Ponadto decyzja o likwidacji Funduszu wynikala, zdaniem liderek ruchu, z zaloenia rzdzcych, e mona w ten sposób dokona ci w budecie, nie wywolujc spolecznych protestów, gdy kobiety nie s zdolne do skoordynowanych dziala i masowej mobilizacji: nikt si nie spodziewal, e kobiety potrafi si jakby zebra do kupy (CU, wschodnia Polska, 2012). Tym bardziej nie spodziewano si, e wyjd na ulice kobiety, które nie byly w zwizku z ojcami dzieci lub których zwizki si rozpadly. Jak wynika z wypowiedzi aktywistek, cz spoleczestwa wci uznaje kobiety za odpowiedzialne za jako relacji z partnerem i trwalo malestwa, a porednio take za los dzieci w przypadku zakoczenia zwizku. W efekcie bez wzgldu na to, z jakiego powodu owo zakoczenie nastpilo, w niektórych rodowiskach status rozwódki wci wie si z uczuciem wstydu i winy: Wstydzilam si swojej sytuacji, wstydzilam si, jak listonosz przynosil alimenty, to eby nikomu nie mówil, eby ludzie nie wiedzieli, no wiadomo, czulam si taka gorsza. [...] U nas w Polsce to si tak traktuje kobiet, e co chyba jest winna tej sytuacji, jak gdyby, e nie potrafila ma utrzyma, no e po prostu ponosi wspólwin za t sytuacj i ja si te taka troch czulam winna tej sytuacji, e tak si stalo jak si stalo (AZ, pólnocna Polska, 2012). Podobne opinie pojawialy si te w wypowiedziach innych aktywistek, które spotykaly si ze spolecznym ostracyzmem ze wzgldu na status kobiet rozwiedzionych czy ,,samotnych". Echa takiego podejcia znalazly odzwierciedlenie take w tekstach czy opiniach osób skdind yczliwych wobec ruchu FA. Tytul jednego z pierwszych artykulów zamieszczonych w prasie glównego nurtu brzmial Porzucone przez mów i polityków (Ostalowska 2007), co potwierdzalo wizj aktywistek jako kobiet ,,porzuconych", a wic potencjalnie niepelnowartociowych. Takie opinie pozwalaj lepiej zrozumie ródla krytyki, z jak dzialania samodzielnych matek spotkaly si w internecie, oraz tlumacz ich niech do wystpowania publicznie w roli ,,opuszczonych" kobiet czy ,,samotnych" matek. Spoleczny odbiór samodzielnych matek jako ,,patologii" bd potencjalnych ,,kombinatorek" mial wplyw nie tylko na zbiorow tosamo, ale te mechanizmy partycypacji i wykluczania w ruchu. W niektórych przypadkach pojawily si na tym tle równie konflikty. Jak opisuje jedna z liderek: [podczas protestów] one przyszly z haslem: ,,alimenty, albo prostytucja", a na to cz moich kobiet si oburzyla, bo to jest nie tak, one takiego transparentu nie ponios, nie pójd pod nim po prostu (BW, poludniowo-wschodnia Polska, 2012). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA Zdaniem Renaty Hryciuk (2012), wyciszanie bardziej radykalnych grup wewntrz ruchu bylo czci dziala majcych na celu budowanie pozytywnego wizerunku protestujcych matek, co prowadzilo do marginalizacji krytyki antysystemowej. Zmiana ta towarzyszyla procesowi wylaniania si grupy liderek, które promowaly bardziej stonowane postulaty, a z czasem staly si glosem calego ruchu. Byly to osoby identyfikujce si przede wszystkim ze rodowiskami konserwatywnymi, co na kolejnych etapach mobilizacji utrudnilo potencjaln wspólprac midzy ruchem FA a rodowiskami kobiecymi. Podsumowujc mona stwierdzi, e kolektywna tosamo ruchu FA byla oparta na rozpoznaniu kondycji samodzielnych matek jako konsekwencji nie tylko plci, ale te pozycji spolecznej i specyficznych dowiadcze w sferze prywatnej. Jednak interesy kobiet nie wynikaj -- jak pisz Marx Ferree i McClurg Mueller (2008) -- z jakiej przyjtej a priori teorii relacji midzy plciami czy ogólnej idei okrelajcej charakterystyk potrzeb kobiet, ale s konstruowane w danym kontekcie kulturowym, politycznym i historycznym. W tym sensie definicja kobiecych interesów, a take relacje kobiecych ruchów spolecznych z feminizmem jako ideologi, jak te stosunek protestujcych kobiet do innych wymiarów dyskryminacji, takich jak klasa, poziom sprawnoci czy etniczno, nie s nigdy dane, ale s tworzone w ramach procesów mobilizacji, rozlamów i przeksztalce. To z kolei oznacza, e skutki intersekcjonalnych strategii upolitycznienia kwestii plci czy macierzystwa s bardzo róne w rónych kontekstach -- dla grup takich jak samodzielne matki walczce o przywrócenie Funduszu polczenie wymiaru plci i klasy w kontekcie macierzystwa okazalo si niebezpieczne. Krytyka, z jak musialy si zmierzy, wskazuje, e w Polsce budowanie oficjalnej tosamoci ruchu na bazie plci, statusu macierzyskiego i przynalenoci do klasy niszej, czyli do grupy ,,przegranych transformacji", przynosi negatywne skutki i naraa na krytyk ze strony duej czci opinii publicznej (por. Charkiewicz 2009). Fakt, e usytuowanie si na pozycji ,,rodziców" czy ,,obywatelek" okazalo si znacznie bardziej skuteczn strategi tosamociow, ujawnia potencjalne pulapki intersekcjonalnych praktyk tosamociowych oraz ich lokalne ograniczenia. ,,MY, POLSKIE KOBIETY" -- KONSTRUOWANIE KOLEKTYWNEJ TOSAMOCI PRZEZ KONGRES KOBIET W przeciwiestwie do ruchu FA Kongres Kobiet od pocztku podkrelal, e jest ruchem zbudowanym wokól szerokiej kategorii, jak s kobiety. Przyjta formula corocznego zjazdu oraz wypowiedzi organizatorek i uczestniczek wskazuj, e -- przynajmniej na pierwszym etapie -- chodzilo przede wszystkim o forum wymiany pogldów przedstawicielek rónych grup i rodowisk, ewentualnie o stworzenie grupy o charakterze lobbingowym. Dzi na swojej stronie internetowej inicjatorki deklaruj, e Kongres jest najwikszym w Polsce ruchem spolecznym, którego celem jest spoleczna i polityczna aktywizacja ELBIETA KOROLCZUK kobiet 7 (por. Sosiska 2011). Tak te mona zinterpretowa opis dotyczcy pierwszego zjazdu umieszczony na stronie internetowej: ,,I Kongres Kobiet byl wydarzeniem spontanicznym. Spotkaly si na nim róne nurty ruchów i organizacji kobiecych, ale take wiele kobiet nigdzie nie zrzeszonych" 8. W tym samym miejscu organizatorki deklaruj te, e cho nastpila formalizacja ruchu (powstalo Stowarzyszenie Kongres Kobiet), to wci jest on: ,,[...] spoleczn inicjatyw zrzeszajc osoby indywidualne, organizacje pozarzdowe, przedstawicielki biznesu, polityki, wiata nauki, sztuki, dziennikarstwa, zwizków zawodowych, zwizków pracodawców oraz wiele innych. Kongres skupia kobiety z calej Polski, o rónych pogldach, wywodzce si z rónych rodowisk. Nie jest zwizany z adn instytucj ani z adn parti polityczn" 9. Rónorodno Kongresu, czyli to, e skupia on osoby z tak rónych i niewspólpracujcych na co dzie rodowisk, od pocztku miala by jego sil. Dostrzeenie i uwzgldnienie rónic midzy kobietami mialo pomóc w realizacji potrzeb i interesów rónych grup spolecznych, podczas gdy glównym elementem zbiorowej tosamoci, która gwarantowa ma wspólnot dowiadcze i celów, pozostala ple (della Porta, Diani 2009, s. 103­104). O próbie wprowadzenia w ycie perspektywy intersekcjonalnej, w ramach której uwzgldnia si przecinajce si i wzmacniajce róne wymiary opresji, wiadczy te z roku na rok wydluajca si lista postulatów. Zawiera ona wiele da dotyczcych rónych grup spolecznych i zawodowych -- od zwikszenia reprezentacji kobiet we wladzach oraz biznesie przez postulat zakladania sieci wiejskich wietlic a po liberalizacj prawa w odniesieniu do aborcji. Kongres dywersyfikuje si zarówno pod wzgldem poruszanych podczas paneli tematów, jak i w sensie zrónicowania charakteru i tematyki regionalnych kongresów, które odbywaj si dzi niemal w calej Polsce. Zalenie od tego, jakie grupy organizuj lokalne zjazdy, bywaj one lokalnym spotkaniem kobiet biznesu o charakterze lobbingowym i towarzyskim, ale te nierzadko staj si aren prawdziwego dialogu, w który wlczaj si mieszkanki mniejszych miejscowoci, aktywistki, feministyczne teoretyczki oraz przedstawiciele i przedstawicielki lokalnych organizacji i wladz 10. www.kongreskobiet.pl, zakladka ,,Kongres Kobiet -- ruch spoleczny". Cytat pochodzi ze strony Kongresu Kobiet (http://www.stowarzyszeniekongreskobiet.pl/ kongres-kobiet-stowarzyszenie.html). 9 www.kongreskobiet.pl. Warto zauway, e z biegiem czasu apartyjno tej inicjatywy staje si coraz bardziej iluzoryczna, a sam Kongres wyranie ciy ku polityce rozumianej jako udzial w wyborach. Podczas zjazdu w czerwcu 2013 roku nie zostala wprawdzie podjta decyzja o przeksztalceniu Kongresu w parti polityczn, jednak liderki mocno zachcaly uczestniczki do podjcia takiej decyzji i publicznie wsparly kobiety, które ju zasiadaj w parlamencie (jak Wanda Nowicka) bd aspiruj do startu w wyborach (jak Manuela Gretkowska i szereg lokalnych dzialaczek rónych partii, którym przedstawicielki Kongresu obiecaly wsparcie w kampanii wyborczej). 10 Takie wnioski plyn zarówno z moich obserwacji kongresów kobiet organizowanych na poziomie lokalnym, jak i rozmów z osobami zaangaowanymi w ruch w regionach. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA Podejmowane przez przedstawicielki Kongresu starania o dostrzeenie i uwzgldnienie rónic midzy rónymi grupami kobiet prowadz niektóre badaczki do optymistycznych wniosków, na przyklad Katarzyna Gbarowska (2011, s. 217), analizujc pocztki Kongresu, stwierdza: ,,Kongres Kobiet jest milowym krokiem w kierunku dekonstrukcji podmiotu feminizmu na polskiej scenie politycznej. [...] mimo i nosi w sobie nazw «kobieta», moim zdaniem kongres ma wiadomo chwiejnoci tej definicji [...] -- dlatego skupia si bardziej na celu, ni na tworzeniu zbiorowego podmiotu". Dzi, z perspektywy kolejnych lat tak optymistyczna wizja nie wydaje si uzasadniona. Analiza dziala, dokumentów i wypowiedzi reprezentantek ruchu wskazuje raczej na to, e polityka tosamociowa KK skupiona jest na budowaniu kolektywnej tosamoci ,,polskich kobiet", i cho perspektywa intersekcjonalna znalazla odzwierciedlenie w postulatach i dzialaniach o charakterze symbolicznym, to nie przeloyla si na praktyk. Zbiorowe ,,my" to wci w przypadku Kongresu przede wszystkim unifikujce ,,my -- kobiety". Odniesienie do ,,kobiet" jako konkretnej, jasno zdefiniowanej zbiorowoci powtarza si nieodmiennie w wypowiedziach panelistek i liderek Kongresu, które -- jak Agnieszka Graff (2010, s. 19) -- nawoluj do ,,urealnienia kobiet" i dzialania na ich rzecz. Slowo ,,kobieta" odmieniane na róne sposoby pojawia si te w licznych wywiadach oraz dokumentach bdcych efektem kolejnych zjazdów, a take w wywiadach i nieformalnych rozmowach z osobami zaangaowanymi w Kongres: [Kongres wynikal z tego, e] zareagowalymy, my kobiety, spontanicznie bardzo na to, e przy dwudziestoleciu przemian wlaciwie nikt nie pamital, e kobiety te braly w nim udzial, e kobiety odegraly siln rol w tym, co si wydarzylo po tym 89 roku. I bylo dwudziestolecie, bylo bardzo duo oficjalnych spotka i uroczystoci. Nie bylo wida roli kobiet. I wtedy kobiety si skrzyknly: to zróbmy sobie swój wlasny zjazd, który potem si okazalo byl kongresem, e jest ogromna liczba kobiet, które chc wzi w tym udzial i zobaczylymy, jaka ilo kobiet, jaka jest energia, jaka jest potrzeba mówienia o kobiecych sprawach (AZ, Warszawa 2011). Kongres od pocztku mial by ruchem jednoczcym Polki, a wspólnym wrogiem obwolano patriarchalny system, w którym marginalizuje si potrzeby i dokonania kobiet (Desperak 2010). Takie podejcie zakladalo wspólnot zarówno dowiadcze, jak i interesów oraz celów, przy jednoczesnym rozpoznaniu, i cho w obrbie wspólnoty ,,kobiet" istniej te pewne rónice, to znacznie wicej jest punktów wspólnych. Kim jednak jest owa ,,kobieta", w imieniu której i na rzecz której podejmowane s kolejne inicjatywy? W dokumencie podsumowujcym zjazd w 2010 roku przedstawicielki Kongresu deklaruj: ,,Mimo zapisów konstytucyjnych dotyczcych równoci, w Polsce kobiety nie maj równych szans i moliwoci uczestniczenia w yciu publicznym. S cigle ofiarami przemocy. Maj zl sytuacj na rynkach pracy; maj znikomy wplyw ELBIETA KOROLCZUK na priorytety i decyzje polityczne, dotyczce wszystkich obywateli. Dlatego my, kobiety zgromadzone na Kongresie Kobiet, przedstawiamy i domagamy si realizacji poniszych postulatów. Ich merytoryczn podstaw stanowi raporty dotyczce sytuacji kobiet w rónych dziedzinach ycia prywatnego i spolecznego oraz dyskusje panelowe, w których uczestniczylo blisko 4 tys. kobiet z calej Polski" 11. Tym, co lczy polskie kobiety, ma by zatem przede wszystkim sytuacja dyskryminacji ze wzgldu na ple, czyli gorsza sytuacja na rynku pracy, dowiadczenie przemocy i brak wplywu na decyzje polityczne. Tak wizj potwierdzaj wyniki bada omówione w raporcie ,,Kobiety dla Polski. Polska dla Kobiet. 20 lat Transformacji", przedstawionym przez Kongres w 2009 roku 12. Wynika z niego, e ,,przecitna Polka", jeli w ogóle pracuje, to zatrudniona jest raczej w sektorze pastwowym ni prywatnym, gdzie zarabia od kilku do nawet 30% mniej ni jej koledzy, zajmuje malo prestiowe stanowisko i co rusz napotyka tzw. szklany sufit. Ponadto obciona jest niewspólmiernie bardziej ni mczyni nieodplatn prac domow i opiekucz. To kobieta, która na przemianach ostatnich dwóch dekad tyle zyskala, co stracila, i której interesy oraz potrzeby kolejne rzdy solidarnie lekcewa. Czy jednak opisana w raporcie sytuacja jest take dowiadczeniem inicjatorek i reprezentantek Kongresu? Co lczy czlonkinie grupy, która zainicjowala pierwszy zjazd i która dzi stanowi wikszo w Radzie Kongresu oraz w zarzdzie stowarzyszenia, z ,,szeregowymi" uczestniczkami Kongresu oraz tzw. zwyklymi Polkami? Wszystkie s oczywicie kobietami, ale te pierwsze nale do elity ekonomicznej i spolecznej Polski 13. Wspólnym mianownikiem jest tu przynaleno do ,,wygranych" transformacji, do grona osób, które przyczynily si do okrelonego ksztaltu przemian spoleczno-politycznych, osigajc przy tym zwykle sukces zawodowy i wysok pozycj spoleczn (por. Sosiska 2011). Wspólne jest take rozczarowanie wynikajce z faktu, i mimo przynalenoci do ekonomicznej i intelektualnej elity jako kobiety wci maj stosunkowo niewielki wplyw na ksztalt polskiej polityki i ycia spolecznego, a ich wklad w przemiany ostatnich dwóch dekad nie zostal doceniony choby w wymiarze symbolicznym (por. Malinowska 2010). W konsekwencji glównym postulatem Kongresu staly si kwestie zwizane z reprezentacj, podczas gdy problem redystrybucji pojawia si podczas debat kongresowych z rzadka i niejako na marginesie. Dokument ,,Download Postulaty I Kongresu Kobiet" (http://www.kongreskobiet.pl/). Raport ,,Kobiety dla Polski. Polska dla Kobiet. 20 lat Transformacji" (http://polandwatch. typepad.com/files/raport-kobiety-dla-polski-polska-dla-kobiet.-20-lat-transformacji-1989-2009.pd f-1.pdf). 13 Sklad Rady Programowej, któr tworz kobiety organizujce i wspierajce Kongres, mona znale na stronie internetowej (http://www.stowarzyszeniekongreskobiet.pl/rada-programowa. html). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA W przekonaniu liderek postulat parytetów na listach wyborczych, z którym wystpil pierwszy Kongres, mial zmobilizowa kobiety pod sztandarem plci i niechci do istniejcej klasy politycznej, zdominowanej przez mczyzn. Wikszy udzial kobiet we wladzach przedstawiany byla jako szansa na lepsz przyszlo dla wszystkich obywatelek (a w konsekwencji take mczyzn), niezalenie od realnych rónic w ich pozycji spolecznej i sytuacji ekonomicznej. Szybko jednak okazalo si, e owo ,,my -- kobiety" jest kategori o nieostrych granicach, a odwolywanie si do niej, zamiast zasypywa podzialy i jednoczy, budzi sprzeciw czci rodowisk i osób, które wskazuj, e pod haslem jednoczenia wszystkich kobiet latwo o marginalizacj interesów niektórych grup i uniewanienie specyficznych problemów oraz dowiadcze konkretnych osób. Ju pierwszy zjazd pokazal, e trudno mówi o wspólnych dowiadczeniach, postawach i celach osób, które si angauj w dzialania Kongresu 14. Organizacja kolejnych zjazdów, take na poziomie lokalnym, oraz powstanie Stowarzyszenia Kongres Kobiet nie usunly rónic zarysowujcych si w lonie potencjalnego ruchu, o czym wiadcz nie tylko glosy krytyki z zewntrz, ale te szeroko komentowane przez media przypadki opuszczenia Rady Programowej przez dzialaczk Solidarnociow Henryk Krzywonos-Strycharsk, a nastpnie on bylego prezydenta Jolant Kwaniewsk. Pojawily si glosy krytykujce skrajnie neoliberalne i konserwatywne nastawienie organizatorek oraz demokratyczne deficyty zwizane z funkcjonowaniem Kongresu (np. Charkiewicz 2009). Slycha take glosy krytyczne ,,z wewntrz". Jedna z czlonki Rady Kongresu Kobiet Agnieszka Graff, która w 2009 roku pisala, e pierwszy zjazd ,,to byl wybuch zbiorowej politycznej emocji kobiet -- czego, co dotd jako nie moglo w Polsce zaistnie" (Graff 2010, s. 45), ju rok póniej krytycznie ocenila inicjatyw, wskazujc na profesjonalizacj i formalizacj dziala Kongresu, w ramach którego coraz mniej jest miejsca na oddolne, spontaniczne dzialanie. Negatywnie ocenila take jego upartyjnienie, a konkretnie fakt, i organizatorki -- w imieniu calego Kongresu -- udzielily poparcia jednemu z kandydatów na prezydenta, mimo e nie zostalo to uzgodnione ze ,,zwyklymi" uczestniczkami, a sam Kongres mial by z zaloenia ponadpartyjny (Graff 2011). Wedlug Graff to, e II Kongres Kobiet nie spelnil pokladanych w nim nadziei, moe wynika z faktu, i ,,ten pierwszy raz" jest zwykle nie do przebicia, ,,bo rzdzi nim logika milosnego zrywu, a dalej jest ju mudna praca" (Graff 2011). Wydaje si jednak, e zasadniczym problemem jest nie tyle dynamika emocji w ruchach spolecznych, ale brak demokratycznych mechanizmów partycypacji wewntrz ruchu. Warto przyjrze si Kongresowi z perspektywy intersekcjonalnej nie tylko na poziomie deklaracji, ale i praktyk. Cho analiza dokumentów programowych wskazuje, e na etapie rozpoznawania i opisywania kondycji kobiet w Polsce 14 Przyklady krytyki Kongresu Kobiet to: artykul Agnieszki Mrozik oraz Piotra Szumlewicza Kongres Kobiet -- stracona szansa (2009), a take tekst pt. Nie w moim imieniu Ewy Charkiewicz (2009b). ELBIETA KOROLCZUK inicjatorki staraly si uwzgldni rónice w ich pozycji spolecznej czy sytuacji rodzinnej, to intersekcjonalizm nie zostal wdroony jako formula dzialania ruchu, jako narzdzie tworzenia prawdziwie demokratycznych tosamoci, instytucji i praktyk (Chun, Lipsitz, Shin 2013, s. 924). Wida to wyranie choby na poziomie reprezentacji poszczególnych grup spolecznych podczas paneli plenarnych. Na kolejnych Kongresach do glosu dopuszczono glównie wskie grono ,,wygranych transformacji", zabraklo za na przyklad kobiet pracujcych w niskoplatnych zawodach oraz tych, które z rónych powodów znalazly si poza rynkiem pracy. Ju podczas pierwszego Kongresu cz kobiet poczula si zmarginalizowana, poniewa nie mialy moliwoci zabrania glosu, a wanych dla nich problemów nie wlczono do obrad. Jak napisala na portalu NGO jedna z uczestniczek Elbieta Dymna: ,,Jak dyskutowa o roli kobiet w budowie lepszego spoleczestwa i lepszego pastwa, jeli organizatorzy zabronili zadawa prelegentkom pytania, nie przewidzieli nawet chwili czasu na dyskusj? [W efekcie] dla wielu Pa, z którymi podczas kongresu rozmawialam, cala ta impreza byla reyserowanym teatrem z zaloonym z góry, optymistycznym przeslaniem" 15. Glos ten nie byl odosobniony. Cho Kongres ma ambicj reprezentowania rónorodnych rodowisk kobiecych, to jego struktura i zasady dzialania nie daj szansy na aktywne wlczenie si w ksztaltowanie agendy osobom spoza cislego grona inicjatorek 16. Przekonanie, i szeregowe aktywistki nie maj adnego wplywu na podejmowane w ich imieniu decyzje, wynika nie tylko ze sposobu organizacji kongresów (na przyklad dominujca formula panelu z przemawiajcymi ekspertkami, ograniczony czas na dyskusje), ale te z braku jasnoci co do struktury Kongresu i zasad jego dzialania. Przede wszystkim nie wiadomo, w jaki sposób ustalany jest glówny temat oraz priorytetowe postulaty Kongresu i kto konkretnie decyduje o inicjatywach takich jak Gabinet Cieni oraz o kierunku dzialania. Co istotne, wtpliwoci w tej kwestii maj nie tylko postronne obserwatorki, ale te osoby dzialajce w Radzie Kongresu Kobiet (por. Sosiska 2011). Cho moe si to wyda zaskakujce, z analizy materialów dostpnych 15 Tekst Kongres Kobiet: blaski i cienie autorstwa Ewy Dymnej mona znale na stronie NGO (http://wiadomosci.ngo.pl/x/566245;jsessionid=6C2AD40CD7A92FB6484C588BE2C4FFB3). 16 W pierwszej polowie 2011 roku pod naciskiem grupy kobiet pracujcych w organizacjach pozarzdowych i grupach nieformalnych (w tym take autorki niniejszego tekstu) organizatorki zdecydowaly si podj prób otwarcia obrad na glosy z sali. Niestety, przyjta formula, polegajca na tym, e najpierw nalealo wysla tekst krótkiej, trzyminutowej wypowiedzi na podany na stronie Kongresu adres, po czym organizatorki mialy wybra kilka propozycji, umacnia raczej pozycj szeregowej uczestniczki jako petentki. Co gorsza, konieczno wysylania tekstu wypowiedzi, przy braku okrelonych kryteriów i mechanizmu wyboru, kojarzy si raczej z form cenzury ni z zaproszeniem do ksztaltowania agendy wydarzenia. Podczas dwóch ostatnich Kongresów pojawily si udane próby wlczenia glosów z sali, jednak glównie w przypadku paneli dodatkowych, a nie plenarnych. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA na stronach Kongresu, rozmów z osobami nalecymi do Rady Kongresu oraz Stowarzyszenia Kongres Kobiet, a take z moich obserwacji wynika, e nie zostaly nawet ustalone demokratyczne procedury podejmowania decyzji podczas Rady Kongresu, na przyklad przez glosowanie. Dyskusje w ramach Rady pelni jedynie rol konsultacji, podczas gdy w praktyce decyzje podejmowane s w wskim gronie inicjatorek i liderek. Mogloby si wydawa si, e problem ten rozwie powstanie stowarzyszenia, które posiada regulamin i dziala zgodnie z okrelonymi procedurami. Jednak relacja midzy Kongresem Kobiet a Stowarzyszeniem odzwierciedla raczej dominujcy charakter struktur nieformalnych i ukrytych hierarchii. Stowarzyszenie w relacji z Rad Kongresu pelni glównie funkcj pomocnicz i organizacyjn, zgodnie zreszt z regulaminem, w którym mona przeczyta, i glównym zadaniem organizacji jest: ,,podejmowanie wszelkich dziala, majcych na celu propagowanie idei Kongresu Kobiet, m.in. aktywizacj zawodow, polityczn i samorzdow kobiet, wspieranie kobiet w podejmowanej przez nie dzialalnoci i szukanie rodków na te cele" 17. Mowa jest tu jedynie o propagowaniu, a nie tworzeniu idei Kongresu i wszystko wskazuje, e glównym zadaniem Stowarzyszenia bdzie tworzenie organizacyjnego zaplecza dla corocznego zjazdu oraz innych inicjatyw grupy organizatorek. Z jednej strony mona wic mówi o formalizacji i postpujcej profesjonalizacji inicjatywy, o czym pisala Graff (2010), z drugiej jednak -- wci due znaczenie maj nieformalne struktury, które okrelaj rzeczywist hierarchi wladzy. Rola Rady Kongresu, a w szczególnoci osób, które zainicjowaly jego powstanie, jest dominujca, i w praktyce to wska nieformalna grupa inicjatorek ustala cele i zarys programu dorocznych konferencji, podejmuje inicjatywy, na przyklad w kwestii napisania projektu ustawy czy utworzenia tzw. gabinetu cieni, zaprasza do wspólpracy wybrane osoby i organizacje oraz reprezentuje inicjatyw na zewntrz. Wiele organizacji, nieformalnych grup i osób indywidualnych moe wlczy si w konkretne dzialania, na przyklad organizacj pomniejszych paneli, udzial w pikietach, zbieranie podpisów pod projektem ustawy czy organizowanie zjazdów na szczeblu lokalnym, ale ma ograniczony albo aden wplyw na glówne celu Kongresu bd wspólprac z politykami na szczeblu krajowym. Na problem braku demokratycznych procedur i praktyk w obrbie Kongresu warto spojrze z szerszej perspektywy. Podobny schemat organizacyjny stosunkowo czsto pojawia si bowiem w przypadku ruchów i inicjatyw spolecznych na calym wiecie i niekoniecznie prowadzi do poraki, ma jednak swoj cen (McAdam 2008). Stale funkcjonowanie mniej lub bardziej sprofesjonalizowanej organizacji wymaga mobilizacji zarówno okrelonych zasobów finansowych, jak i duych nakladów ludzkiej energii i pracy. Wikszo ru- http://www.stowarzyszeniekongreskobiet.pl/kongres-kobiet-stowarzyszenie.html ELBIETA KOROLCZUK chów spolecznych stara si wic lczy mobilizacj obywateli (ich umiejtnoci i wolnego czasu) z pozyskiwaniem zasobów materialnych. W praktyce czsto okazuje si to trudne: ,,Zasadnicze znaczenie w mobilizacji czolowych aktywistów ma przekaz emocjonalny, który w jednoznaczny sposób definiuje tosamo danego ruchu i jego przeciwników. Ta jednoznaczno moe jednak [...] zniechci potencjalnych zwolenników wród uznanych aktorów, nie tylko instytucji publicznych, ale take zaangaowanych prywatnych sponsorów" -- oceniaj della Porta i Diani (2009, s. 157). Trudno zadowoli wszystkich: krytyczny, wyrazisty przekaz z reguly sprzyja stworzeniu spójnej tosamoci ruchu, ale moe do niego zniechca sojuszników instytucjonalnych, którzy dysponuj odpowiednimi zasobami (w przypadku Kongresu jest to na przyklad Konfederacja Przedsibiorców Prywatnych ,,Lewiatan", której szefow jest jedna z jego liderek Henryka Bochniarz). Jednak wparcie okrelonych organizacji czy instytucji grantodawczych nie pozostaje bez wplywu na agend ruchu. W efekcie Kongres reprezentuje perspektyw raczej przedsibiorczy ni pracownic i angauje si w akcje typu ,,Superwoman na rynku pracy", organizujc debaty na temat ,,aktywnoci i przedsibiorczoci, godzenia ról" i tego ,,jak budowa mark i reputacj na rynku pracy oraz jak rozwija twarde kompetencje biznesowe?" 18, podczas gdy zdecydowana wikszo Polek jest poza rynkiem pracy bd wykonuje zajcia niskoplatne i pozbawione prestiu. Starajc si unikn tego typu zalenoci, cz duych organizacji na wiecie i w kraju, na przyklad Amnesty International czy Avaaz, stara si zachci jak najwiksz grup osób do czlonkostwa w organizacji i wspierania jej drobnymi, ale regularnymi wplatami. Taka strategia, cho mudna, daje niezaleno i pozwala zaangaowa wiksz grup osób. Jak na razie nic nie wskazuje na to, by Kongres byl zainteresowany takim modelem rozwoju. wiadczy o tym na przyklad brak szeroko zakrojonej akcji zachcajcej do dzialania w Stowarzyszeniu Kongres Kobiet. Co prawda, wiosn 2014 roku na spolecznociowym portalu facebook organizacj ,,lubilo" ponad 11 000 internautów i internautek, jednak ,,w realu" stowarzyszenie liczylo niewiele ponad 300 osób. Biorc pod uwag, e w kadym z dotychczasowych zjazdów bralo udzial od 3000 do nawet 8000 kobiet, trudno uzna to za sukces. Co wicej, wyniki wewntrznej ankiety Stowarzyszenia Kongres Kobiet, w której zabralo glos 98 czlonki, czyli 46% wszystkich osób ówczenie zarejestrowanych w organizacji, wskazuj, e zwikszenie liczby zaangaowanych osób nie jest priorytetem stowarzyszenia -- tylko 18% zaznaczylo ,,zwikszenie liczby czlonki stowarzyszenia" jako jeden z trzech najwaniejszych celów do zrealizowania przez nowy zarzd, który objl wladz w 2011 roku 19. Oznacza to, https://www.kongreskobiet.pl/pl-PL/text/superwoman_na_rynku_pracy Zob. zakladka ,,Wyniki wewntrznej ankiety Czlonki Stowarzyszenia Kongres Kobiet" (www.kogreskobiet.pl). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA e uzalenienie od rodków zewntrznych bdzie w najbliszym czasie raczej roslo ni malalo. W zwizku z koniecznoci mobilizacji znacznych zasobów organizacyjnych i finansowych przedstawicielki Kongresu próbuj znale ,,zloty rodek", naraajc si jednak na zarzut koniunkturalizmu i niekonsekwencji. Przykladem moe by kwestia aborcji. W 2011 roku danie liberalizacji obecnego prawa znalazlo si wród kocowych postulatów, jednak Kongres nie zdecydowal si na oficjalne poparcie powstalej w tym czasie inicjatywy obywatelskiej ,,Tak dla Kobiet", której celem bylo zloenie do Sejmu ustawy regulujcej kwesti dostpu do aborcji, antykoncepcji oraz edukacji seksualnej 20. Taka decyzja, cho zrozumiala z perspektywy koniecznoci uzyskania wsparcia aktorów instytucjonalnych i potencjalnych sponsorów, a take szerokiego poparcia spolecznego, dla niektórych zaangaowanych feministek byla niewybaczaln zdrad idealów. O ile jednak wydaje si, e krytyka ze strony wskiej grupy aktywistek, nawet tych najbardziej zaangaowanych, nie zagraa ruchowi spolecznemu, jaki wyrósl wokól Kongresu, o tyle brak jasnych mechanizmów podejmowania decyzji i demokratycznych praktyk zdecyduje o jego przyszloci. Tym bardziej e w miar jak powstaj lokalne kongresy, a sam Kongres staje si rozpoznawaln instytucj, kwestia sposobów ustalania priorytetów i koordynowania dziala staje si coraz bardziej palca. Trudno jednoznacznie oceni, w jakim stopniu jest to wynik wiadomego wyboru dlugofalowej strategii, ale dzi, po relatywnym sukcesie inicjatywy parytetowej, Kongres Kobiet skupia si glównie na mobilizacji zasobów materialnych oraz dzialaniach lobbingowych, stawiajc na wspólprac z administracj pastwow i aktorami instytucjonalnymi, a nie na mobilizacj mas. Wybiera ,,aktywizm transakcyjny" (transactional activism) oparty na wspólpracy z istniejcymi organizacjami i partiami politycznymi, lobbingu, negocjacjach z wladzami i nieformalnym wplywie na rzdzcych w miejsce ,,aktywizmu partycypacyjnego" (participant activism), który polega na poszukiwaniu ródel legitymizacji i sily w mobilizowaniu szerokich rzesz obywatelek. Tsveta Petrova i Sidney Tarrow (2007) twierdz, e ten typ aktywizmu, charakterystyczny dla krajów regionu, moe by równie skuteczny jak masowa mobilizacja. Pozostaje jednak pytanie, na jakiej podstawie Kongres powinien budowa kolektywn tosamo i czy moe by wiarygodny jako ruch reprezentujcy szerokie rzesze polskich kobiet? Z perspektywy intersekcjonalnej najwikszym zagroeniem dla przyszloci Kongresu jako ruchu spolecznego jest nie tylko fakt, e jego agend tworz przede wszystkim kobiety nalece do elity, reprezentujce interesy i punkt widzenia wskiej grupy wygranych transformacji, ale to, e nie zostaly wprowadzone demokratyczne procedury i instytucje, które umoliwialyby negocjo20 Wicej informacji na temat inicjatywy znale mona na stronie internetowej (http:// takdlakobiet.pl). ELBIETA KOROLCZUK wanie zarówno da, jak i kolektywnej tosamoci wewntrz ruchu. Innymi slowy, liderkom nie udalo si wprowadzi w ycie podejcia intersekcjonalnego, które nie tylko polega na dostrzeeniu realnych rónic w interesach i dowiadczeniach kobiet, ale jest te praktyk tworzenia demokratycznych struktur i procesów decyzyjnych, w których owe rónice znajduj odzwierciedlenie. WNIOSKI Analiza wybranych przykladów spolecznych inicjatyw kobiet we wspólczesnej Polsce potwierdza tez, i gender, czyli spoleczne oczekiwania, idealy i praktyki zwizane z plci, maj wplyw na proces konstruowania i podtrzymywania zbiorowej tosamoci, a take na spoleczny odbiór tych inicjatyw oraz ich efekty. Potwierdza te jednak wnioski plynce z dotychczasowych bada nad ruchami spolecznymi, a mianowicie zaloenie, e konstruowanie tosamoci zbiorowej opartej wylcznie bd glównie na plci jest trudne do przeprowadzenia (Naples, Desai 2002; Marx Ferree, McClurg Mueller 2008; Hryciuk, Korolczuk, w druku). Stanowi ona, co prawda, podstaw tosamoci indywidualnej, jednak rzadko wystarczy jako podstawa budowania wspólnoty politycznej. Przekucie identyfikacji zwizanych z plci w spójny program polityczny, mogcy by podstaw zbiorowego dzialania, zwykle jest trudne i skomplikowane, o czym wiadczy nie tylko przyklad Kongresu Kobiet, ale te historia polskiego ruchu sufraystek bd Partii Kobiet. W praktyce kobiety, podobnie jak mczyni, mobilizuj si bowiem w odniesieniu do zbioru cech takich jak klasa, seksualno, poziom sprawnoci bd wyznanie, a ich zbiorowa tosamo musi by nieustannie konstruowana i wzmacniana w odniesieniu do tego, jak owe cechy ze sob wspólistniej i wzajemnie na siebie oddzialuj. Perspektywa intersekcjonalna jest wic wanym narzdziem analizy strategii tosamociowych w ruchach spolecznych, ale te praktyk dzialania w ich obrbie. Analiza wybranych ruchów spolecznych kobiet pokazuje, e w okrelonym kontekcie pewne strategie tosamociowe sprawdzaj si lepiej ni inne. W Polsce, przynajmniej na krótk met, czasem lepiej sprawdzaj si te, które bazuj na uniwersalizujcej kategorii ,,kobiet" czy ,,obywateli", ni takie, które uwzgldniaj rónorakie wymiary dyskryminacji, zwlaszcza zwizane z klas. Jednoczenie kolektywna tosamo nie jest jedynie produktem okrelonych dziala, ale te procesem. Z punktu widzenia feministycznej teorii i praktyki zasadnicze znaczenie ma to, kto i na jakich zasadach jest wlczany w ów proces. Przyklad Kongresu wskazuje, e o ile wlczanie potrzeb i interesów rónych grup moe pojawia si na poziomie deklaracji i postulatów, o tyle znacznie wikszym wyzwaniem jest wprowadzanie w ycie podejcia intersekcjonalnego jako demokratycznych mechanizmów i praktyk. Na zakoczenie warto doda, e zarzewie zmiany spolecznej i kulturowej moe tkwi nie w konkretnych postulatach czy strategiach tosamociowych, RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA ale w procesie definiowana i wyraania potrzeb (Marx Ferree, McClurg Mueller 2008). Polityczna bowiem jest ju sama próba zdefiniowania, kim s kobiety, czy -- jak w przypadku ruchu FA -- samodzielne matki. Ów proces moe stanowi strategi oporu, pociga bowiem za sob podwaenie hegemonicznej narracji, zawiera wysilek konstruowania nowej wersji rzeczywistoci, takiej, w której zwraca si uwag nie tylko na wymiar plci i jego praktyczne oraz ideologiczne konsekwencje, ale take na sie powiza midzy rónymi wymiarami dyskryminacji, które wplywaj na nasz pozycj spoleczn i codzienne dowiadczenia. Proces wytwarzania nowych definicji okrelonych zjawisk otwiera nowy horyzont interpretacji i dziala, nawet jeli w efekcie nowa wersja rzeczywistoci nie zostanie na razie przyjta. BIBLIOGRAFIA Alimentare..., 2008, Alimentare znaczy je. Raport Krakowskiego Centrum Praw Kobiet, w: Izabela Desperak (red.), Homofobia, mizoginia i ciemnogród? Burzliwe losy kontrowersyjnych ustaw, Nieformalna Grupa Lód Gender­Omega-Praksis. Lód­Pabianice. Buechler Steven M., 2008, Poza mobilizacj zasobów? Nowe trendy w teorii ruchów spolecznych, tlum. Marta Klekotko, w: Krzysztof Gorlach, Patrick H. Mooney (red.), Dynamika ycia spolecznego. Wspólczesne koncepcje ruchów spolecznych, Scholar, Warszawa. Charkiewicz Ewa, 2009a, Matki do sterylizacji. Neoliberalny rasizm w Polsce, ThinkThank Feministyczny (http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0053charkiewicz_szkic2.pdf [26.05.2013]). Charkiewicz Ewa, 2009b, Nie w moim imieniu, ThinkThank Feministyczny (http://www. ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/readarticle.php?article_id=26 [26.05.2013]). Cho Sumi, Crenshaw Kiberle Williams, McCall Leslie, 2013, Toward a Field of Intersectionality Studies: Theory, Applications and Practice, ,,Signs", t. 38, s. 785­810. Chun Jennifer Jihye, Lipsitz George, Shin Young, 2013, Intersectionality as a Social Movement Strategy: Asian Immigrant Women Advocates, ,,Signs", t. 38, 917­940. Crenshaw Kimberle Williams, 1989, Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics, ,,University of Chicago Legal Forum", s. 139­167. Crenshaw Kimberle Williams, 1991, Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color, ,,Stanford Law Review", t. 43, s. 1241­1299. della Porta Donatella, Diani Mario, 2009, Ruchy spoleczne. Wprowadzenie, tlum. Agata Sadza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloskiego, Kraków. Czapiski Janusz, Panek Tomasz (red), 2012, Diagnoza spoleczna 2011. Warunki i jako ycia Polaków (http://analizy.mpips.gov.pl/images/stories/publ_i_raporty/Raport_Glowny_2011_pop_ INTERNET.pdf). Desperak Izabela (red.), 2008, Homofobia, mizoginia i ciemnogród? Burzliwe losy kontrowersyjnych ustaw, Nieformalna Grupa Lód Gender­Omega-Praksis, Lód­Pabianice. Desperak Izabela, 2010, Kongres Kobiet, demokracja parytetowa i ruch kobiecy w Polsce, ,,Przegld Socjologiczny", nr 3. Einwohner Rachel L., Hollander Jocelyn A., Olson Toska, 2000, Engendering Social Movements: Cultural Images and Movement Dynamics, ,,Gender and Society", t. 14, s. 679­699. Elas Marta Gabriela, 2008, ,,W obronie praw, w obronie dzieci. Ruch samotnych matek w stowarzyszeniu «Damy Rad»", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (praca magisterska). ELBIETA KOROLCZUK Erbel Joanna, 2008, Od krytyki kultury do walki o prawa zwizkowe. Przemiana ruchu feministycznego w Polsce w latach 2006­2007, ,,Kultura i Spoleczestwo", nr 3. Fuszara Malgorzata, 2010, Kobiety w polityce w okresie transformacji w Polsce, w: Monika Frckowiak-Sochaska, Sabina Królikowska (red.), Kobiety w polskiej transformacji 1989­2009. Podsumowania, interpretacje, prognozy, Wydawnictwo Adam Marszalek, Toru. Fuszara Malgorzata, Grabowska Magdalena, Mizieliska Joanna, Regulska Joanna (red.), 2008, Wspólpraca czy konflikt. Pastwo, Unia i kobiety, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa. Gawin Dariusz, Gliski Piotr (red.), 2006, Civil Society in the Making, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Gbarowska Katarzyna, 2011, ,,Kobiety" jako zbiorowy podmiot ruchu feministycznego w Polsce. Polemika z Parti Kobiet i Kongresem Kobiet Polskich, w: Filip Pierzchalski i in. (red.), Feminizm po polsku, Elipsa, Warszawa. Graff Agnieszka, 2010, Magma i inne próby zrozumienia, o co tu chodzi, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa. Graff Agnieszka, 2011, O Kongresie z perspektywy, ,,Femka", nr 2. Hasso Frances S., 2010, Feminist Generations? The Long-Term Impact of Social Movement Involvement on Palestinian Women's Lives, w: Dough McAdam, David Snow (red.), Readings on Social Movements, Oxford University Press, New York. Hryciuk Renata E., 2012, Upolitycznione macierzystwo w Ameryce Laciskiej i w Polsce, w: Renata E. Hryciuk, Elbieta Korolczuk (red.), Poegnanie z Matk Polk? Dyskursy, reprezentacje i praktyki macierzystwa we wspólczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hryciuk Renata E., Korolczuk Elbieta (red.), 2012, Poegnanie z Matk Polk? Dyskursy, reprezentacje i praktyki macierzystwa we wspólczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hryciuk Renata E., Korolczuk Elbieta (w druku), ,,Ruchy spoleczne kobiet", w: Encyklopedia gender, W.A.B., Warszawa. Kaplan Temma,1982, Female Consciousness and Collective Action: The Case of Barcelona, 1910­1918, ,,Signs. Journal of Women in Culture and Society", 7(3). Kiciska Magdalena, 2009, Kongres TV czyli o Kongresie Kobiet w telewizji, Feminoteka (http://www. feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=720 [26.05.2013]). Kondratowicz Ewa, 2001, Szminka na sztandarze: kobiety ,,Solidarnoci" 1980­1989. Rozmowy, Sic!, Warszawa. Korolczuk Elbieta, 2011, Klopot z ,,ngoizacj". Debata o spoleczestwie obywatelskim w Polsce a rzeczywisto, ,,Polityka Spoleczna", nr 5­6. Korolczuk Elbieta, 2012, Gendered Boundaries between the State, Family and Civil Society: The Case of Poland after 1989, w: Jürgen Nautz, Paul Ginsborg, Tom Nijhuis (red.), The Golden Chain: Family, Civil Society and the State, Berghahn Books, Oxford­New York. Kociaski Artur, Misztal Wojciech, 2008, Spoleczestwo obywatelskie. Midzy ide a praktyk, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Krzyanowska Natalia, 2009, Kongres Kobiet Polskich jako przyczynek do debaty o miejscu i roli kobiet w sferze publicznej, ,,Kultura i Edukacja", nr 3. Kubisa Julia, 2009, Reforma zdrowia i protest pielgniarek i polonych, w: Ewa Charkiewicz, Anna Zachorowska-Mazurkiewicz (red.), Gender i ekonomia opieki, Fundacja Tomka Byry Ekologia i Sztuka, Warszawa. Kurczewski Jacek, 2002, Równouprawnienie plciowe reprezentacji w opinii polskich parlamentarzystów, w: Malgorzata Fuszara (red.), Kobiety na przelomie wieków. Nowy kontrakt plci?, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA McAdam Doug, 2008, Model procesu politycznego, w: Krzysztof Gorlach, Patrick H. Mooney (red.), Dynamika ycia spolecznego. Wspólczesne koncepcje ruchów spolecznych, Scholar, Warszawa. Malinowska Ewa, 2010, wiadomo feministyczna kobiecej awangardy ruchu spolecznego ,,Solidarno" -- pocztek drogi do I Kongresu Kobiet w Polsce, ,,Przegld Socjologiczny", nr 3. Marx Ferree Myra, McClurg Mueller Carol, 2008, Feminism and the Women's Movement: A Global Perspective, w: David A. Snow, Sarah A. Soule, Hanspeter Kriesi (red.), The Blackwell Companion to Social Movements, Blackwell Publishing, Oxford. Marx Ferree Myra, Merrill David A., 2004, Hot Movements, Cold Cognition: Thinking about Social Movements in Gendered Frames, w: Jeff Goodwin, James Jasper (red.), Rethinking Social Movements: Structure, Meaning and Emotion, Rowman & Littlefield Publishers, Oxford. Molyneux Maxine, 1985, Mobilization without Emancipation? Women's Interests, the State and Revolution in Nicaragua, ,,Feminist Studies", t. 11, s. 227­254. Mrozik Agnieszka, Szmulewicz Piotr, 2009, Kongres Kobiet -- stracona szansa, ,,Gazeta Wyborcza", 4­5 lipca. Naples Nancy A., Desai Manisha (red.), 2002, Women's Activism and Globalization: Linking Local Struggles and Transnational Politics, Routledge, New York. Ostalowska Lidia, 2007, Porzucone przez mów i polityków, ,,Gazeta Wyborcza", 10 kwietnia. Penn Shana, 2003, Podziemie kobiet, tlum. Hanna Jankowska, Rosner i Wspólnicy, Warszawa. Petrova Tsveta, Tarrow Sidney, 2007, Transactional and Participatory Activism in the Emerging European Polity: The Puzzle of East-Central Europe, ,,Comparative Political Studies", t. 40, s. 74­94. Piekutowska Anna, 2011, ,,Bilans zysków i strat w oczach liderek polskiego feminizmu. Manifa od 2000 do 2011 roku", Uniwersytet Warszawski (praca licencjacka). Polletta Francesca, Jasper James M., 2001, Collective Identity and Social Movements, ,,Annual Review of Sociology", t. 27, s. 283­305. Raciborski Jacek (red.), 2010, Praktyki obywatelskie Polaków, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Sekula Paulina, 2010, Zaangaowanie polityczne kobiet w Polsce po roku 1989: dynamika zmian i uwarunkowania, w: Monika Frckowiak-Sochaska, Sabina Królikowska (red.), Kobiety w polskiej transformacji 1989­2009. Podsumowania, interpretacje, prognozy, Wydawnictwo Adam Marszalek, Toru. Siemieska Renata, 2003, Aktorzy ycia publicznego. Ple jako czynnik rónicujcy, Scholar, Warszawa. Siemieska Renata, 2005, Ple, wybory, wladza, Scholar, Warszawa. Sosiska Agnieszka, 2011, ,,Kongres Kobiet Polskich w oczach liderek polskiego feminizmu", Uniwersytet Warszawski (praca magisterska). Titkow Anna (red.), 2003, Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa. Weryski Piotr, 2010, Wzory uczestnictwa obywatelskiego Polaków, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. SOCIAL MOVEMENTS AND GENDER­AN INTERSECTIONAL PERSPECTIVE: THE WOMEN'S CONGRESS AND THE MOVEMENT TO RESTORE THE CHILD SUPPORT FUND Summary The author analyses the identity strategies appearing in women's social movements in contemporary Poland. She considers the importance of gender in the process of constructing collective identity and how specific gender identity strategies influence their social reception and, in consequence, the success or failure of women's initiatives ELBIETA KOROLCZUK as well. The aim of her considerations is to deepen critical reflection on the category of gender in the intersectional perspective, particularly in the context of research into social movements. The analysis includes two examples of women's mass movements in the last decade: the movement to restore the Child Support Fund and the Women's Congress. Her conclusions are based on a qualitative analysis of the media discussion, the self-representations of proponents of both initiatives (in publications and online), as well as interviews with their representatives and participants conducted in the years 2009­2013. Key words / slowa kluczowe Poland / Polska; social movements / ruchy spoleczne; women rights / prawa kobiet; gender / ple kulturowa; intersectionalism / intersekcjonalizm http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Kultura i Spoleczenstwo de Gruyter

Social Movements and Gender–an Intersectional Perspective: the Women’s Congress and the Movement to Restore the Child Support Fund

Kultura i Spoleczenstwo, Volume 58 (1) – Mar 1, 2014

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/social-movements-and-gender-an-intersectional-perspective-the-women-s-uYneUCeYXT
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2014 by the
eISSN
2300-195X
DOI
10.2478/kultura-2014-0016
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

doi: 10.2478/kultura-2014-0016 POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET SOCJOLOGII INSTYTUT STUDIÓW POLITYCZNYCH 2014, nr 1 PLE I RÓNICE ELBIETA KOROLCZUK Uniwersytet w Göteborgu Södertörn University RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA: KONGRES KOBIET I RUCH NA RZECZ PRZYWRÓCENIA FUNDUSZU ALIMENTACYJNEGO Do pewnego czasu badania dotyczce ruchów spolecznych i gender studies, czyli studia nad znaczeniem plci w wymiarze spolecznym i kulturowym, stanowily odrbne dziedziny nauki (Einwohner, Hollander, Olson 2000). Dzi jednak dostpnych jest wiele bada, które wskazuj, e ple ma znaczenie z perspektywy celów, do których realizacji d uczestnicy i uczestniczki ruchów, wyboru strategii mobilizacji, sposobu ramifikacji de czy procesu budowania grupowej tosamoci (Buechler 2008; Hasso 2010; Marx Ferree, McClurg Mueller 2008; Marx Ferree, Merrill 2004). Ruchy spoleczne ,,maj ple" take wtedy, gdy kwestie zwizane z plci nie pojawiaj si bezporednio wród formulowanych da, a ich uczestnicy nie podkrelaj tego wymiaru tosamoci kolektywnej (Einwohner, Hollander, Olson 2000). Niestety, mimo wielu publikacji i wzrostu wiedzy na temat znaczenia gender w ruchach spolecznych wci zdarza si, e wymiar plci jest pomijany w analizach oraz e: ,,ruchy kobiece pozostaj na obrzeach zainteresowania badaczy zajmujcych si «ruchami spolecznymi» w ogóle, co oznacza e wikszo teorii traktuje ruchy kierowane przez mczyzn jako normatywny wzór, do którego mona odnosi wszystkie inne przyklady" (Marx Ferree, McClurg Mueller 2008, s. 577). Tendencja ta zubaa refleksj nad ruchami spolecznymi, poniewa -- jak wskazuj cytowane wyej autorki (s. 577) -- teorie ruchów spolecznych uwzgldniajce znaczenie plci mog zaproponowa nowe podejcie do wladzy, protestu i zmiany spolecznej, podejcie, które bdzie bardziej dynamiczne, dlugofalowe i mniej skoncentrowane na instytucjach i znaczeniu pastwa. Adres do korespondencji: bekorol@gmail.com ELBIETA KOROLCZUK Podobn tendencj mona zauway w polskim kontekcie. W glównym nurcie socjologii wci rzadko uwzgldnia si perspektyw gender, a w badaniach nad ruchami spolecznymi badaczom wci zdarza si pomija spoleczny aktywizm kobiet i ich udzial w oddolnych inicjatywach oraz znaczenie tego wymiaru w odniesieniu do ogólnego poziomu obywatelskiej aktywnoci w Polsce (por. Penn 2003). Take wikszo analiz dotyczcych spoleczestwa obywatelskiego nie uwzgldnia kwestii plci i nie zadaje pyta o to, jakie znaczenie ma ple dla spolecznego zaangaowania czy skutków dziala podejmowanych przez konkretne grupy i organizacje (np. Gawin, Gliski 2006; Kociaski, Misztal 2008). Jednoczenie badaczki i badacze uwzgldniajcy perspektyw gender skupiaj si przede wszystkim na badaniu historycznych uwarunkowa kobiecej aktywnoci w sferze publicznej i znaczenia plci w kontekcie polityki instytucjonalnej (np. Fuszara 2010; Kurczewski 2002; Sekula 2010; Siemieska 2003, 2005; Titkow 2003) bd funkcjonowania organizacji kobiecych w kontekcie przemian spoleczno-politycznych (np. Fuszara, Grabowska, Mizieliska, Regulska 2008). Wci niewiele jest prac, w których aktywizm kobiet analizowany jest za pomoc narzdzi, jakich dostarcza teoria ruchów spolecznych (wród wyjtków naley wymieni: Erbel 2008; Desperak 2010; Malinowska 2010; Hryciuk 2012; Hryciuk, Korolczuk, w druku). Staram si tu uzupelni t luk, skupiajc si na dwóch przykladach masowych inicjatyw kobiet w ostatniej dekadzie: ruchu na rzecz przywrócenia Funduszu Alimentacyjnego, którego szczyt aktywnoci przypadal na lata 2002­2007, oraz Kongresu Kobiet (od roku 2009 do dzisiaj), które analizuj w perspektywie intersekcjonalnej 1. PYTANIA BADAWCZE I INSPIRACJE TEORETYCZNE Przyjmuj tu definicj ruchów spolecznych, któr zaproponowali Donatella della Porta i Mario Diani (2009), wskazujc, i ruch spoleczny to zbiorowo skladajca si z jednostek i/lub organizacji polczonych wspólnym celem, czyli pragnieniem spolecznej zmiany, i e zbiorowo ta ma odrbn, kolektywn tosamo. W analizie skupi si na zbiorowej tosamoci rozumianej jako poczucie wspólnoty budowane wokól cech rónicujcych spolecznie, wynikajce z podobiestwa pozycji spolecznej oraz dowiadcze (Polletta, Jasper 2001). 1 Rozwaania zostaly oparte na wynikach bada zrealizowanych w ramach projektu ,,Institutional constraints and creative solutions: Civil society in Poland in comparative perspective", finansowanego przez Swedish Research Council 421­2010-1706 (2011­14). W toku tych bada zostala przeprowadzona analiza dyskursu medialnego wokól ruchu na rzecz przywrócenia Funduszu Alimentacyjnego oraz Kongresu Kobiet, analiza autoprezentacji przedstawicielek obu tych inicjatyw (publikacje, strony internetowe), a take wywiady poglbione z ich przedstawicielkami i uczestniczkami (w latach 2009­2012) oraz obserwacje uczestniczce podczas kolejnych Kongresów Kobiet. Chc przy tym zaznaczy, e jestem nie tylko badaczk, ale te uczestniczk ruchu kobiecego w Polsce, zaangaowan w dzialania nieformalnej grupy Porozumienie Kobiet Marca, i uczestniczylam w kilku Kongresach Kobiet nie tylko jako obserwatorka, ale te uczestniczka paneli dotyczcych macierzystwa. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA W punkcie wyjcia stawiam nastpujce pytania: Jakie znaczenie ma kategoria plci w procesie konstruowania zbiorowej tosamoci w przypadku ruchów spolecznych kobiet? Jakie czynniki warunkuj ów proces i jak konkretne genderowe strategie tosamociowe wplywaj na spoleczny odbiór, a w konsekwencji take sukcesy bd poraki kobiecych inicjatyw? W wymiarze teoretycznym moim celem jest poglbienie krytycznej refleksji nad kategori gender w kontekcie bada nad ruchami spolecznymi. Kategoria ta bowiem nader czsto jest traktowana jako kulturowy odpowiednik plci biologicznej, rzadziej za konceptualizuje si gender w perspektywie intersekcjonalnej -- jako pole przecinania si rónego rodzaju hierarchii wladzy, wynikajcych nie tylko z plci, ale te z klasy i pozycji spolecznej, orientacji seksualnej, poziomu sprawnoci czy przekona religijnych (Crenshaw 1989, 1991). Perspektywa intersekcjonalna umoliwia poddanie refleksji mechanizmów dzialania wladzy nie tylko w obrbie ruchów spolecznych, ale te w konkretnych grupach spolecznych i calym spoleczestwie. Ponadto -- jak wyjania amerykaska badaczka Kimberle Williams Crenshaw (1991, s. 1245) -- która ukula ów termin, podejcie intersekcjonalne pozwala dostrzec niestabilny i perfomatywny charakter tosamoci, a skupienie si na przeciciu takich wymiarów jak rasa, klasa i ple uwypukla potrzeb uwzgldnienia rónorodnych podstaw konstruowania tosamoci. Jednak intersekcjonalizm to nie tylko perspektywa badawcza czy teoretyczny i metodologiczny paradygmat (Cho, Crenshaw, McCall 2013). Jest to take postulat dotyczcy strategii dzialania ruchów spolecznych, ,,narzdzie niezbdne do stworzenia nowych demokratycznych instytucji, tosamoci i praktyk" (Chun, Lipsitz, Shin 2013). W analizie dziala podejmowanych przez amerykask organizacj AIWA (Asian Immigrant Women Advocates) wspomniane badaczki wskazuj, i intersekcjonalizm oznacza dostrzeenie, i gender, rodzina, praca czy narodowo s cile ze sob powizane i zazbiaj si zarówno na poziomie tosamoci, jak i dziala. Co wicej, paradygmat ten powinien by rozumiany take jako zespól praktyk, na przyklad budowanie cislych sojuszy podczas dlugofalowych kampanii, wlczanie kobiet wykluczonych nie tylko w roli uczestniczek ruchu, ale te jego liderek, oraz konsekwentne denie do transparentnych zasad dzialania i tworzenia otwartych hierarchii opartych na zaangaowaniu (Cho, Crenshaw, McCall 2013). Z tego wzgldu w analizie bior pod uwag nie tylko glówne postulaty przyjmowane przez liderki ruchów spolecznych, ale te sposób dzialania polegajcy na wlczaniu bd niewlczaniu poszczególnych grup w procesy decyzyjne i ksztaltowanie agendy ruchu. GENEZA RUCHU NA RZECZ PRZYWRÓCENIA FUNDUSZU ALIMENTACYJNEGO I KONGRESU KOBIET W dyskusjach o kondycji polskiego spoleczestwa obywatelskiego pojawiaj si opinie, e nie mamy w kraju ruchów spolecznych z prawdziwego zdarzenia. ELBIETA KOROLCZUK Tak wizj potwierdzaj, jak si wydaje, wyniki bada, które wskazuj i Polacy i Polki obywatelsk aktywno przejawiaj nader rzadko i niechtnie (np. Czapiski, Panek 2012). Podobne pogldy wyraane s take w odniesieniu do ruchu kobiecego, który czasem postrzegany jest jako slaby, rozproszony, zbiurokratyzowany i malo skuteczny. Historia dziala na rzecz przywrócenia Funduszu Alimentacyjnego (dalej: ruch FA) oraz dotychczasowa dzialalno Kongresu Kobiet przecz takiej wizji. W obu przypadkach mamy do czynienia z masow mobilizacj w skali ogólnokrajowej. wiadcz o tym liczby: pod obywatelskim projektem ustawy dotyczcej Funduszu podpisalo si ponad 300 000 osób, a pod ustaw o parytetach zainicjowan przez Kongres ponad 150 000 i cho oczywicie nie wszystkie te osoby byly aktywistkami, to akcja zbierania takiej liczby podpisów wymagala skoordynowanego wysilku tysicy osób, wsparcia mediów i wspólpracy z rónymi organizacjami pozarzdowymi oraz wladzami. W konsekwencji masowej mobilizacji w obu przypadkach doszlo do zmiany obowizujcego w Polsce prawa, a take pewnych elementów publicznego dyskursu. S te jednak znaczce rónice midzy tymi ruchami. O ile ruch FA polegal na mobilizacji oddolnej, zainicjowanej przez kobiety w przewaajcej wikszoci nalece do klas niszych i mieszkajce w malych miasteczkach na poludniu i wschodzie Polski, dysponujce bardzo ograniczonymi zasobami (zarówno w sensie ekonomicznym, jak i kulturowym), o tyle Kongres to inicjatywa elitarnej grupy kobiet, z których wikszo osignla sukces zawodowy i reprezentuje ,,centrum". Ponadto o ile wiele reprezentantek Kongresu definiuje si jako feministki, o tyle samodzielne matki w ruchu FA postrzegaly si raczej jako konserwatywne katoliczki walczce o prawa swoich dzieci, cho gotowe byly do wspólpracy z rónymi grupami. Jak stwierdzila jedna z liderek podczas wywiadu: ,,dla mnie to naprawd nie ma znaczenia, czy to PO, czy tak jak obecnie jest Ruch Palikota, czy PIS. [...] Aczkolwiek nie ukrywam, e jestem katoliczk, bardziej e tak powiem, kibicuj, bardziej prawej stronie ni lewej" (CU, poludniowa Polska, 2011 2). Jak zostanie to dalej omówione, rónily si równie strategie tosamociowe obu grup i spoleczny odbiór ich dziala. Uczestniczki ruchu FA nie okrelaly si wprost jako ,,ruch kobiecy", zdecydowalam si jednak na wlczenie ich do analizy na podstawie szerokiej definicji ruchu kobiecego. W dotychczasowych badaniach aktywnoci spolecznej Polek byla ona stosowana przede wszystkim w odniesieniu do aktywnoci grup i organizacji feministycznych, ewentualnie organizacji pozarzdowych nie zajmujcych si sprawami kobiet, lecz zaangaowanych w programy zwizane z tematyk równego statusu (np. Fuszara i in. 2008, s. 75). Tutaj za ruchy kobiece uznaj przejawy mobilizacji spolecznej, które inicjowane s przez kobiety, w których uczestnicz przede wszystkim kobiety i które skupiaj si na proCytaty wyrónione kursyw pochodz z wywiadów indywidualnych. Dla zachowania anonimowoci zostaly opatrzone inicjalami, które nie odpowiadaj prawdziwym nazwiskom, oraz informacj o regionie, z którego pochodzi dana osoba. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA blemach dla kobiet szczególnie wanych w lokalnym kontekcie, w przypadku ruchu FA jest to kwestia alimentacji dzieci po rozwodzie (Marx Ferree, McClurg Mueller 2008, s. 576­578). Takie ujcie pozwala dostrzec, jak róne mog by odpowiedzi kobiet na wyzwania zwizane z procesem spolecznej, politycznej i ekonomicznej transformacji oraz jak róny moe by spoleczny oddwik na postulaty wysuwane przez kobiety. Sprzyja te zastosowaniu perspektywy intersekcjonalnej, uwzgldnia bowiem inicjatywy kobiet reprezentujcych róne klasy spoleczne oraz ujawnia podzial na centrum i peryferie w polskim kontekcie. Mobilizacja samodzielnych matek wokól kwestii Funduszu Alimentacyjnego byla konsekwencj kolejnych ci w systemie zabezpiecze spolecznych, tym razem zwizanych z wejciem do Unii Europejskiej i koniecznoci zmniejszenia wydatków budetowych (Desperak 2008; Hryciuk 2012). Fundusz Alimentacyjny istnial od lat siedemdziesitych i stanowil ogniwo porednie midzy nieplaccymi ojcami a dziemi, którym sd przyznal alimenty. Pastwo wyplacalo alimenty, gdy osoba majca je placi nie byla w stanie lub nie chciala podola finansowym zobowizaniom, a nastpnie cigalo pienidze od dlunika. Jednak po roku 1989 z uwagi na wzrost bezrobocia i szarej strefy odsetek dluników gwaltownie si zwikszyl, a co za tym idzie, znaczco wzrosly koszty utrzymania tej instytucji. Zamiast dziala, które umoliwilyby bardziej efektywne dyscyplinowanie dluników, w 2002 roku wladze oglosily plan likwidacji Funduszu. Dla ponad pól miliona Polek i ich dzieci korzystajcych z tej instytucji oznaczalo to gwaltowne pogorszenie si sytuacji finansowej, a czsto przybliylo widmo biedy (Elas 2008; Alimentare... 2008). Kobiety zaczly od ulicznych demonstracji i stworzenia lokalnych sieci wsparcia, szybko jednak wlczyly do repertuaru protestów take dzialania o charakterze instytucjonalnym: lobbing i inicjatyw ustawodawcz. Co ciekawe, cho w Polsce macierzystwo jest uwzniolane, a symbolika zwizana z macierzystwem jest wan czci dziedzictwa kulturowego, matki-aktywistki na pocztku spotkaly si z malo przychyln postaw mediów glównego nurtu, które ochrzcily je mianem ,,alimenciar" oraz rzadko i malo empatycznie relacjonowaly kolejne dzialania. W pocztkowym okresie negatywna byla równie reakcja duej czci opinii spolecznej. W komentarzach pod artykulami na ten temat internauci pisali, e kobiety domagajce si przywrócenia Funduszu to ,,wyrodne i nieodpowiedzialne matki, które nalealoby wysterylizowa" (Charkiewicz 2009a, s. 3) i podkrelali, e pastwo nie ma obowizku wspomaga ich finansowo. Ostatecznie jednak aktywistkom udalo si zyska poparcie czci mediów (na przyklad lokalnych gazet, ale te ,,Gazety Wyborczej" i radia RMF FM), dziki którym problem likwidacji Funduszu zostal nagloniony, a bdce w podobnej sytuacji osoby z calego kraju mogly nawiza kontakt i podj skoordynowane dzialania. Grupie inicjatorek udalo si przygotowa z pomoc ekspertów obywatelski projekt ustawy przywracajcej Fundusz, a nastpnie w trzy ELBIETA KOROLCZUK miesice zebra pod nim blisko trzysta tysicy podpisów. Ów sukces naley przypisa ogromnej determinacji samych kobiet oraz poparciu rónych rodowisk, w tym przede wszystkim prawicowych polityków i Kociola, w mniejszym stopniu grup feministycznych. Jak wspomina w wywiadzie jedna z przedstawicielek ruchu: ,,organizacje kobiece nie byly zainteresowane pomoc. Do Warszawy, do pani rody mymy pisaly, ja osobicie pisalam te, absolutnie adnego odzewu! Nic!" (AZ, pólnocna Polska, 2012) 3. W rezultacie dziala samodzielnych matek przywrócono Fundusz Alimentacyjny, jednak parlament uchwalil rzdow, a nie obywatelsk wersj projektu, tym samym znaczco ograniczajc liczb rodzin uprawnionych do korzystania z niego, a sam ruch ulegl demobilizacji (Hryciuk 2012). Mona zapyta, czy inicjatywa okazala si sukcesem. Z punktu widzenia zainteresowanych byla sukcesem polowicznym, gdy przyjte rozwizania s zdecydowanie mniej korzystne finansowo, ni zakladala wersja obywatelska 4. Niektóre liderki ruchu zwizaly si z partiami politycznymi (na przyklad z bardzo aktywn w tym okresie Samoobron), cz za -- rozczarowana i sfrustrowana -- zrezygnowala z dalszej walki. W efekcie ruch zostal zdecydowanie oslabiony. Jednak za istotne osignicie uzna naley nie tylko doprowadzenie do zmiany prawa, ale te fakt, e przy okazji zostala zainicjowana publiczna debata na temat odpowiedzialnoci ojców oraz pastwa w tej kwestii. Byl to jeden z niewielu ruchów spolecznych o masowym charakterze, który -- zwlaszcza w pocztkowej fazie mobilizacji -- otwarcie krytykowal neoliberalne reformy w obrbie polityki spolecznej (Hryciuk 2012). Co prawda, owa krytyka z trudem przebijala si do mediów glównego nurtu, wydaje si jednak, e zaistnienie i postulaty ruchu wplynly na zmian publicznego dyskursu na temat neoliberalnych zaloe polityki spolecznej w warunkach transformacji i wejcia do Unii Europejskiej. Genezy Kongresu Kobiet równie mona upatrywa w krytyce pewnych aspektów transformacji, jednak inicjatorki skupily si przede wszystkim na kwestii reprezentacji. Wskazywaly, e w dyskursie publicznym oraz w sferze politycznej pomija si zaslugi kobiet, zarówno jako dzialaczek opozycji przed 1989, jak i budowniczych ,,nowej" Polski, i e to mczyni zmonopolizo3 Cho liderki ruchu negatywnie wypowiadaly si o polskich feministkach w prasie oraz podczas wywiadów indywidualnych, warto zauway, e w sprawie samotnych matek zaangaowaly si niektóre organizacje i grupy feministyczne, w tym zwlaszcza Centrum Praw Kobiet z Krakowa (w tym Beata Zadumiska) oraz Grupa Lód Gender (np. Iza Desperak). Nie zmienia to faktu, e ruch FA w wikszym stopniu wsparly rodowiska prawicowe, zwlaszcza senator Barbara Marianowska, która udostpnila kobietom swoje biuro, zapewniajc dostp do telefonu i ksero: ,,witej pamici Basia Marianowska nam uyczyla biura. Due biuro poselskie, z trzema duymi pokojami. To biuro ju zmiecilo kup ludzi, to byla dua zmiana" -- wspomina jedna z liderek (BW, poludniowo-wschodnia, 2012). 4 Generalnie ustawa nie zapewnia alimentów w wysokoci ustalonej przez sd, lecz jedynie wyplat maksymalnie 500 zlotych i to jedynie wtedy, gdy dochód w rodzinie nie przekracza 725 zl netto na osob (Dz.U. nr 136 poz. 855). Niski limit zarobków moe zniechca samodzielne matki do podejmowania pracy oraz wstpowania w nowy zwizek maleski (dochód ma wlicza si do sumy dochodów). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA wali dostp do wladzy politycznej i ekonomicznej. Nie kwestionowaly zaloe i efektów przemian spoleczno-gospodarczych, skupiajc si na tym, by zarówno w narracji historycznej, jak i w obecnym systemie zaistnialy te kobiety. Nie wszystkie te uznawaly si za feministki (por. Malinowska 2010). Pierwszy Kongres, który odbyl si latem 2009 roku, spotkal si z umiarkowanym zainteresowaniem mediów, mimo e wzilo w nim udzial blisko trzy tysice osób z calej Polski, w tym znane polityczki, pisarki, badaczki oraz aktorki, a podczas obrad omawiano wiele wanych tematów zwizanych z sytuacj polityczn i spoleczn Polski (por. Graff 2010, s. 46; Kiciska 2009). Media skupily si glównie na tym, e na imprez rzekomo nie zaproszono mczyzn (Kiciska 2009), a jeden z portali internetowych opatrzyl nawet material dramatycznym tytulem ,,Mczyznom wstp wzbroniony" 5, cho w rzeczywistoci nikt nie bronil panom wstpu na sal obrad. Okazalo si, e kobiety, które dyskutuj na temat polityki czy ekonomii, wielu osobom wci kojarz si przede wszystkim z bohaterkami komedii z lat osiemdziesitych Juliusza Machulskiego Seksmisja. Czasem owe odniesienia pojawialy si na marginesie glównej tezy, czasem jednak zamiast niej, na przyklad w materiale wyemitowanym w Faktach TVN 20 czerwca 2009 r. inicjatyw skomentowano za pomoc hasla ,,Samiec, twój wróg" (zob. Kiciska 2009). Mimo medialnej ciszy, która na pocztku otaczala Kongres i malo przychylnych postaw czci polityków, organizatorkom stosunkowo szybko udalo si przebi do mediów i niektóre postulaty polityczne dotyczce reprezentacji politycznej przeloy na konkrety. Tak narodzila si idea wprowadzenia parytetów plci na listach wyborczych (Krzyanowska 2009). Zainicjowany i napisany przez Kongres projekt ustawy obywatelskiej dotyczcy parytetów zyskal szerokie poparcie spoleczne i ju w 2011 roku ustawa weszla w ycie. Ostatecznie politycy zgodzili si jedynie na kwoty, czyli 35% miejsc dla kobiet na listach, a nie parytet, ale wybory w 2011 roku pokazaly, e na krótk met to rozwizanie nie doprowadzilo do zasadniczej zmiany, gdy w parlamencie zasiadlo zaledwie o 3% kobiet wicej. Inicjatyw mona uzna jednak za wany sukces z uwagi na to, e Kongresowi udalo si przekona opini publiczn i zmobilizowa tysice kobiet i mczyzn do zbierania podpisów, a setki tysicy do ich skladania. Udalo si te po raz kolejny podj w mediach dyskusj na temat znaczenia plci w polityce, a w konsekwencji przekona zdecydowan wikszo polskiego spoleczestwa, e obecno kobiet w polityce jest Polsce potrzebna. Kolejne Kongresy spotkaly si ze znacznie wikszym zainteresowaniem opiniotwórczych stacji telewizyjnych czy gazet, co samo w sobie nalealoby uzna za due osignicie. Sam Kongres za z jednorazowej imprezy przeksztalcil si w stowarzyszenie, aktywne w calej Polsce i na trwale, jak si wydaje, wpisal si w polski krajobraz spoleczny i polityczny. 5 http://wiadomosci.wp.pl/gid,11239668,title,Kongres-Kobiet-Polskich,galeria.html?ticaid=1 c525&_ticrsn=3 ELBIETA KOROLCZUK OD ,,MATEK" DO ,,RODZICÓW" -- KOLEKTYWNA TOSAMO W RUCHU FA Francesca Polletta i James M. Jasper (2001, s. 284) wskazuj, e zbiorow tosamo mona rozumie jako poznawcze, moralne i emocjonalne wizi lczce jednostk z wiksz grup; wizi, które wynikaj z poczucia wspólnoty pozycji spolecznej i dowiadcze. W przypadku kobiet walczcych o przywrócenie Funduszu Alimentacyjnego wspólnym mianownikiem byla nie tylko ple, ale te specyficzna sytuacja rodzinna, w wyniku której kobiety byly uprawnione przez sd do otrzymywania alimentów na dziecko, oraz trudna sytuacja finansowa bdca udzialem zdecydowanej wikszoci samodzielnych matek. Nie oznacza to oczywicie, e wszystkie zaangaowane osoby mialy ten sam poziom dochodów, ale wiele dowiadczalo specyficznego braku bezpieczestwa ekonomicznego, zwizanego z tym, e nie mogly liczy na wsparcie ojców dzieci. Protestujce kobiety lczyl wic zarówno konkretny cel -- przywrócenie Funduszu Alimentacyjnego -- jak i miejsce zajmowane w hierarchii spolecznej, dowiadczenia yciowe i postawy (por. della Porta, Diani 2009, s. 101) 6. Wspólne byly te emocje: oburzenie i gniew, zbiorowe ,,my" wzmacnialo poczucie krzywdy doznanej od ,,innych", przede wszystkim osób odpowiedzialnych za likwidacj Funduszu. Jednoczyl take lk dotyczcy przyszloci, dla wikszoci zainteresowanych utrata alimentów oznaczala powane trudnoci ekonomiczne, a czasem wrcz perspektyw biedy. Jak mówila w wywiadzie jedna z przedstawicielek ruchu: Ja w tym czasie [gdy likwidowano Fundusz] ju mialam dlugów sporo, bo sprawa alimentacyjna moja toczyla si prawie rok, kiedy te nic nie dostawalam, wic byly poyczki, tu jeszcze przyszly choroby rozmaite, wizyty lekarskie, to wszystko kosztowalo, wic balam si, e po pierwsze nie bdzie pienidzy na lekarstwa, na wizyty, na oplaty mieszkania. Czynsz byl do tylu, wic moglam i mieszkanie straci jeszcze na dodatek. Straszny strach i z tego strachu to wszystko si zaczlo (BW, poludniowo-wschodnia Polska, 2012). Mona powiedzie, e podstaw konstruowania tosamoci zbiorowej byla nie tylko ple, ale te przynaleno klasowa i zwizany z ni brak poczucia bezpieczestwa ekonomicznego, konieczno zmagania si z niepewnoci i strachem przed ubóstwem (por. Erbel 2008; Hryciuk 2012). Mialo to wplyw zarówno na ksztalt kolektywnej tosamoci, jak i na dynamik wewntrz ru- 6 Joanna Erbel (2008) wskazywala te na przynaleno do Kociola katolickiego jako czynnik, który sytuowal uczestniczki ruchu FA w kontekcie spolecznym, a tym samym okrelal ich zbiorow tosamo. W swoich dzialaniach nie odwolywaly si one jednak wprost do katolicyzmu, a z wielu wypowiedzi i wywiadów zrealizowanych w ramach projektu badawczego, którego owocem jest niniejszy tekst, wynika te, e tylko cz wspólpracowala bezporednio z przedstawicielami Kociola. Dlatego cho wydaje si, e przynaleno do Kociola katolickiego byla wana w budowaniu ruchu i wyborze okrelonych strategii dzialania, to jednak nie determinowala w pelni wybranego kierunku dziala. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA chu, który zwlaszcza w pocztkowym okresie mial charakter oddolny i masowy. Jedna z liderek tak opisuje pocztki mobilizacji: Nie wiedzialam od czego mam zacz, z kim si skontaktowa [...] ogldalam telewizj i uslyszalam, e powstalo gdzie stowarzyszenie. Zaloyla je, no i wlanie numer telefonu byl podany. [...] No wic ja od razu, oczywicie, zadzwonilam tam do tej kobiety. [...] Ona zaloyla to, jeszcze z dwoma kobietami, które gdzie tam z lapanki [...]. Zaczlymy oczywicie dziala wspólnie. Próbowalymy to nagloni w mediach tutaj, e co takiego istnieje. No i w bardzo krótkim czasie, bo praktycznie ju w lutym bylo ogromne zebranie. Bardzo duo kobiet przyszlo, wlanie matek w takiej sytuacji jak ja (CU, poludniowa Polska, 2011). Model dzialania odzwierciedlal sytuacj kobiet -- najbardziej aktywne byly te, które dysponowaly choby minimalnymi dochodami potrzebnymi na oplacenie telefonów czy podróy, a przy tym mialy odwag i wystarczajcy kapital kulturowy, by nawiza kontakty z mediami i przedstawicielami wladzy (Hryciuk 2012). Stosunkowo szybko okazalo si jednak, e spoleczna pozycja samodzielnych matek w polczeniu z ich postulatami skierowanymi wobec pastwa negatywnie wplywa na spoleczny odbiór ruchu. I cho podczas pierwszych protestów aktywistki szczególnie podkrelaly swoj rol macierzysk oraz -- porednio -- take ple, z czasem w oficjalnych przekazach i wywiadach dla mediów liderki zaczly promowa wizj ruchu jako inicjatywy rodziców, a nie kobiet czy samotnych matek. Strategi reprezentantek ruchu stalo si rozmywanie kondycji samotnej matki w szerszych kategoriach, takich jak ,,rodzic" czy ,,rodzina" (Hryciuk 2012, s. 277), i podkrelanie, e chodzi o dzialania na rzecz rodzin bd dzieci, a nie w imieniu kobiet w trudnej sytuacji. Uczestniczki protestów zaczly okrela si mianem ,,rodziców" bd ,,samodzielnych matek / rodziców", chcc odci si od negatywnego stereotypu bezradnej, samotnej kobiety z dzieckiem, która potrzebuje opieki pastwa, jaki pojawil si w mediach po pierwszej fali protestów z lat 2002 i 2003. W swoich wystpieniach publicznych i podczas protestów, zamiast eksponowania hasel o macierzystwie i glodujcych dzieciach, zaczly w wikszym stopniu akcentowa kwesti uniwersalnych praw obywatelskich, w tym przede wszystkim fakt, e egzekwowanie prawomocnych wyroków sdowych to obowizek pastwa. Taka strategia konstruowania zbiorowej tosamoci wynikala z tego, i uczestniczki ruchu na rzecz przywrócenia Funduszu zderzyly si z dominujcymi wyobraeniami na temat macierzystwa. Jak pisze Hryciuk (2012, s. 279), aktywistki unikaly podkrelania swojej roli macierzyskiej, poniewa w polskim kontekcie ,,samotne macierzystwo, w tym szczególnie kobiet ubogich, nie mieci si w narodowo-neoliberalnej konstrukcji polskiej rodziny i postrzegane jest jako patologia". Sdz, e równie wane okazaly si take spoleczne oczekiwania i stereotypy dotyczce kobiet w ogóle, nie tylko matek. Podobnie jak w przypadku protestów pielgniarek w 2006 roku, które analizuje Julia Kubisa (2009), niech wladz do spelnienia postulatów protestujcych mona in- ELBIETA KOROLCZUK terpretowa jako konsekwencj przekonania -- powszechnego zarówno wród decydentów, jak i czci spoleczestwa -- e opieka to po prostu kobiecy obowizek. W zwizku z tym pielgniarki powinny wykonywa prace zwizane z opiek, nawet za nisk pensj i mimo braku zawodowego prestiu, a matki zapewni godne ycie swoim dzieciom, nawet wtedy gdy nie maj na to rodków. Ponadto decyzja o likwidacji Funduszu wynikala, zdaniem liderek ruchu, z zaloenia rzdzcych, e mona w ten sposób dokona ci w budecie, nie wywolujc spolecznych protestów, gdy kobiety nie s zdolne do skoordynowanych dziala i masowej mobilizacji: nikt si nie spodziewal, e kobiety potrafi si jakby zebra do kupy (CU, wschodnia Polska, 2012). Tym bardziej nie spodziewano si, e wyjd na ulice kobiety, które nie byly w zwizku z ojcami dzieci lub których zwizki si rozpadly. Jak wynika z wypowiedzi aktywistek, cz spoleczestwa wci uznaje kobiety za odpowiedzialne za jako relacji z partnerem i trwalo malestwa, a porednio take za los dzieci w przypadku zakoczenia zwizku. W efekcie bez wzgldu na to, z jakiego powodu owo zakoczenie nastpilo, w niektórych rodowiskach status rozwódki wci wie si z uczuciem wstydu i winy: Wstydzilam si swojej sytuacji, wstydzilam si, jak listonosz przynosil alimenty, to eby nikomu nie mówil, eby ludzie nie wiedzieli, no wiadomo, czulam si taka gorsza. [...] U nas w Polsce to si tak traktuje kobiet, e co chyba jest winna tej sytuacji, jak gdyby, e nie potrafila ma utrzyma, no e po prostu ponosi wspólwin za t sytuacj i ja si te taka troch czulam winna tej sytuacji, e tak si stalo jak si stalo (AZ, pólnocna Polska, 2012). Podobne opinie pojawialy si te w wypowiedziach innych aktywistek, które spotykaly si ze spolecznym ostracyzmem ze wzgldu na status kobiet rozwiedzionych czy ,,samotnych". Echa takiego podejcia znalazly odzwierciedlenie take w tekstach czy opiniach osób skdind yczliwych wobec ruchu FA. Tytul jednego z pierwszych artykulów zamieszczonych w prasie glównego nurtu brzmial Porzucone przez mów i polityków (Ostalowska 2007), co potwierdzalo wizj aktywistek jako kobiet ,,porzuconych", a wic potencjalnie niepelnowartociowych. Takie opinie pozwalaj lepiej zrozumie ródla krytyki, z jak dzialania samodzielnych matek spotkaly si w internecie, oraz tlumacz ich niech do wystpowania publicznie w roli ,,opuszczonych" kobiet czy ,,samotnych" matek. Spoleczny odbiór samodzielnych matek jako ,,patologii" bd potencjalnych ,,kombinatorek" mial wplyw nie tylko na zbiorow tosamo, ale te mechanizmy partycypacji i wykluczania w ruchu. W niektórych przypadkach pojawily si na tym tle równie konflikty. Jak opisuje jedna z liderek: [podczas protestów] one przyszly z haslem: ,,alimenty, albo prostytucja", a na to cz moich kobiet si oburzyla, bo to jest nie tak, one takiego transparentu nie ponios, nie pójd pod nim po prostu (BW, poludniowo-wschodnia Polska, 2012). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA Zdaniem Renaty Hryciuk (2012), wyciszanie bardziej radykalnych grup wewntrz ruchu bylo czci dziala majcych na celu budowanie pozytywnego wizerunku protestujcych matek, co prowadzilo do marginalizacji krytyki antysystemowej. Zmiana ta towarzyszyla procesowi wylaniania si grupy liderek, które promowaly bardziej stonowane postulaty, a z czasem staly si glosem calego ruchu. Byly to osoby identyfikujce si przede wszystkim ze rodowiskami konserwatywnymi, co na kolejnych etapach mobilizacji utrudnilo potencjaln wspólprac midzy ruchem FA a rodowiskami kobiecymi. Podsumowujc mona stwierdzi, e kolektywna tosamo ruchu FA byla oparta na rozpoznaniu kondycji samodzielnych matek jako konsekwencji nie tylko plci, ale te pozycji spolecznej i specyficznych dowiadcze w sferze prywatnej. Jednak interesy kobiet nie wynikaj -- jak pisz Marx Ferree i McClurg Mueller (2008) -- z jakiej przyjtej a priori teorii relacji midzy plciami czy ogólnej idei okrelajcej charakterystyk potrzeb kobiet, ale s konstruowane w danym kontekcie kulturowym, politycznym i historycznym. W tym sensie definicja kobiecych interesów, a take relacje kobiecych ruchów spolecznych z feminizmem jako ideologi, jak te stosunek protestujcych kobiet do innych wymiarów dyskryminacji, takich jak klasa, poziom sprawnoci czy etniczno, nie s nigdy dane, ale s tworzone w ramach procesów mobilizacji, rozlamów i przeksztalce. To z kolei oznacza, e skutki intersekcjonalnych strategii upolitycznienia kwestii plci czy macierzystwa s bardzo róne w rónych kontekstach -- dla grup takich jak samodzielne matki walczce o przywrócenie Funduszu polczenie wymiaru plci i klasy w kontekcie macierzystwa okazalo si niebezpieczne. Krytyka, z jak musialy si zmierzy, wskazuje, e w Polsce budowanie oficjalnej tosamoci ruchu na bazie plci, statusu macierzyskiego i przynalenoci do klasy niszej, czyli do grupy ,,przegranych transformacji", przynosi negatywne skutki i naraa na krytyk ze strony duej czci opinii publicznej (por. Charkiewicz 2009). Fakt, e usytuowanie si na pozycji ,,rodziców" czy ,,obywatelek" okazalo si znacznie bardziej skuteczn strategi tosamociow, ujawnia potencjalne pulapki intersekcjonalnych praktyk tosamociowych oraz ich lokalne ograniczenia. ,,MY, POLSKIE KOBIETY" -- KONSTRUOWANIE KOLEKTYWNEJ TOSAMOCI PRZEZ KONGRES KOBIET W przeciwiestwie do ruchu FA Kongres Kobiet od pocztku podkrelal, e jest ruchem zbudowanym wokól szerokiej kategorii, jak s kobiety. Przyjta formula corocznego zjazdu oraz wypowiedzi organizatorek i uczestniczek wskazuj, e -- przynajmniej na pierwszym etapie -- chodzilo przede wszystkim o forum wymiany pogldów przedstawicielek rónych grup i rodowisk, ewentualnie o stworzenie grupy o charakterze lobbingowym. Dzi na swojej stronie internetowej inicjatorki deklaruj, e Kongres jest najwikszym w Polsce ruchem spolecznym, którego celem jest spoleczna i polityczna aktywizacja ELBIETA KOROLCZUK kobiet 7 (por. Sosiska 2011). Tak te mona zinterpretowa opis dotyczcy pierwszego zjazdu umieszczony na stronie internetowej: ,,I Kongres Kobiet byl wydarzeniem spontanicznym. Spotkaly si na nim róne nurty ruchów i organizacji kobiecych, ale take wiele kobiet nigdzie nie zrzeszonych" 8. W tym samym miejscu organizatorki deklaruj te, e cho nastpila formalizacja ruchu (powstalo Stowarzyszenie Kongres Kobiet), to wci jest on: ,,[...] spoleczn inicjatyw zrzeszajc osoby indywidualne, organizacje pozarzdowe, przedstawicielki biznesu, polityki, wiata nauki, sztuki, dziennikarstwa, zwizków zawodowych, zwizków pracodawców oraz wiele innych. Kongres skupia kobiety z calej Polski, o rónych pogldach, wywodzce si z rónych rodowisk. Nie jest zwizany z adn instytucj ani z adn parti polityczn" 9. Rónorodno Kongresu, czyli to, e skupia on osoby z tak rónych i niewspólpracujcych na co dzie rodowisk, od pocztku miala by jego sil. Dostrzeenie i uwzgldnienie rónic midzy kobietami mialo pomóc w realizacji potrzeb i interesów rónych grup spolecznych, podczas gdy glównym elementem zbiorowej tosamoci, która gwarantowa ma wspólnot dowiadcze i celów, pozostala ple (della Porta, Diani 2009, s. 103­104). O próbie wprowadzenia w ycie perspektywy intersekcjonalnej, w ramach której uwzgldnia si przecinajce si i wzmacniajce róne wymiary opresji, wiadczy te z roku na rok wydluajca si lista postulatów. Zawiera ona wiele da dotyczcych rónych grup spolecznych i zawodowych -- od zwikszenia reprezentacji kobiet we wladzach oraz biznesie przez postulat zakladania sieci wiejskich wietlic a po liberalizacj prawa w odniesieniu do aborcji. Kongres dywersyfikuje si zarówno pod wzgldem poruszanych podczas paneli tematów, jak i w sensie zrónicowania charakteru i tematyki regionalnych kongresów, które odbywaj si dzi niemal w calej Polsce. Zalenie od tego, jakie grupy organizuj lokalne zjazdy, bywaj one lokalnym spotkaniem kobiet biznesu o charakterze lobbingowym i towarzyskim, ale te nierzadko staj si aren prawdziwego dialogu, w który wlczaj si mieszkanki mniejszych miejscowoci, aktywistki, feministyczne teoretyczki oraz przedstawiciele i przedstawicielki lokalnych organizacji i wladz 10. www.kongreskobiet.pl, zakladka ,,Kongres Kobiet -- ruch spoleczny". Cytat pochodzi ze strony Kongresu Kobiet (http://www.stowarzyszeniekongreskobiet.pl/ kongres-kobiet-stowarzyszenie.html). 9 www.kongreskobiet.pl. Warto zauway, e z biegiem czasu apartyjno tej inicjatywy staje si coraz bardziej iluzoryczna, a sam Kongres wyranie ciy ku polityce rozumianej jako udzial w wyborach. Podczas zjazdu w czerwcu 2013 roku nie zostala wprawdzie podjta decyzja o przeksztalceniu Kongresu w parti polityczn, jednak liderki mocno zachcaly uczestniczki do podjcia takiej decyzji i publicznie wsparly kobiety, które ju zasiadaj w parlamencie (jak Wanda Nowicka) bd aspiruj do startu w wyborach (jak Manuela Gretkowska i szereg lokalnych dzialaczek rónych partii, którym przedstawicielki Kongresu obiecaly wsparcie w kampanii wyborczej). 10 Takie wnioski plyn zarówno z moich obserwacji kongresów kobiet organizowanych na poziomie lokalnym, jak i rozmów z osobami zaangaowanymi w ruch w regionach. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA Podejmowane przez przedstawicielki Kongresu starania o dostrzeenie i uwzgldnienie rónic midzy rónymi grupami kobiet prowadz niektóre badaczki do optymistycznych wniosków, na przyklad Katarzyna Gbarowska (2011, s. 217), analizujc pocztki Kongresu, stwierdza: ,,Kongres Kobiet jest milowym krokiem w kierunku dekonstrukcji podmiotu feminizmu na polskiej scenie politycznej. [...] mimo i nosi w sobie nazw «kobieta», moim zdaniem kongres ma wiadomo chwiejnoci tej definicji [...] -- dlatego skupia si bardziej na celu, ni na tworzeniu zbiorowego podmiotu". Dzi, z perspektywy kolejnych lat tak optymistyczna wizja nie wydaje si uzasadniona. Analiza dziala, dokumentów i wypowiedzi reprezentantek ruchu wskazuje raczej na to, e polityka tosamociowa KK skupiona jest na budowaniu kolektywnej tosamoci ,,polskich kobiet", i cho perspektywa intersekcjonalna znalazla odzwierciedlenie w postulatach i dzialaniach o charakterze symbolicznym, to nie przeloyla si na praktyk. Zbiorowe ,,my" to wci w przypadku Kongresu przede wszystkim unifikujce ,,my -- kobiety". Odniesienie do ,,kobiet" jako konkretnej, jasno zdefiniowanej zbiorowoci powtarza si nieodmiennie w wypowiedziach panelistek i liderek Kongresu, które -- jak Agnieszka Graff (2010, s. 19) -- nawoluj do ,,urealnienia kobiet" i dzialania na ich rzecz. Slowo ,,kobieta" odmieniane na róne sposoby pojawia si te w licznych wywiadach oraz dokumentach bdcych efektem kolejnych zjazdów, a take w wywiadach i nieformalnych rozmowach z osobami zaangaowanymi w Kongres: [Kongres wynikal z tego, e] zareagowalymy, my kobiety, spontanicznie bardzo na to, e przy dwudziestoleciu przemian wlaciwie nikt nie pamital, e kobiety te braly w nim udzial, e kobiety odegraly siln rol w tym, co si wydarzylo po tym 89 roku. I bylo dwudziestolecie, bylo bardzo duo oficjalnych spotka i uroczystoci. Nie bylo wida roli kobiet. I wtedy kobiety si skrzyknly: to zróbmy sobie swój wlasny zjazd, który potem si okazalo byl kongresem, e jest ogromna liczba kobiet, które chc wzi w tym udzial i zobaczylymy, jaka ilo kobiet, jaka jest energia, jaka jest potrzeba mówienia o kobiecych sprawach (AZ, Warszawa 2011). Kongres od pocztku mial by ruchem jednoczcym Polki, a wspólnym wrogiem obwolano patriarchalny system, w którym marginalizuje si potrzeby i dokonania kobiet (Desperak 2010). Takie podejcie zakladalo wspólnot zarówno dowiadcze, jak i interesów oraz celów, przy jednoczesnym rozpoznaniu, i cho w obrbie wspólnoty ,,kobiet" istniej te pewne rónice, to znacznie wicej jest punktów wspólnych. Kim jednak jest owa ,,kobieta", w imieniu której i na rzecz której podejmowane s kolejne inicjatywy? W dokumencie podsumowujcym zjazd w 2010 roku przedstawicielki Kongresu deklaruj: ,,Mimo zapisów konstytucyjnych dotyczcych równoci, w Polsce kobiety nie maj równych szans i moliwoci uczestniczenia w yciu publicznym. S cigle ofiarami przemocy. Maj zl sytuacj na rynkach pracy; maj znikomy wplyw ELBIETA KOROLCZUK na priorytety i decyzje polityczne, dotyczce wszystkich obywateli. Dlatego my, kobiety zgromadzone na Kongresie Kobiet, przedstawiamy i domagamy si realizacji poniszych postulatów. Ich merytoryczn podstaw stanowi raporty dotyczce sytuacji kobiet w rónych dziedzinach ycia prywatnego i spolecznego oraz dyskusje panelowe, w których uczestniczylo blisko 4 tys. kobiet z calej Polski" 11. Tym, co lczy polskie kobiety, ma by zatem przede wszystkim sytuacja dyskryminacji ze wzgldu na ple, czyli gorsza sytuacja na rynku pracy, dowiadczenie przemocy i brak wplywu na decyzje polityczne. Tak wizj potwierdzaj wyniki bada omówione w raporcie ,,Kobiety dla Polski. Polska dla Kobiet. 20 lat Transformacji", przedstawionym przez Kongres w 2009 roku 12. Wynika z niego, e ,,przecitna Polka", jeli w ogóle pracuje, to zatrudniona jest raczej w sektorze pastwowym ni prywatnym, gdzie zarabia od kilku do nawet 30% mniej ni jej koledzy, zajmuje malo prestiowe stanowisko i co rusz napotyka tzw. szklany sufit. Ponadto obciona jest niewspólmiernie bardziej ni mczyni nieodplatn prac domow i opiekucz. To kobieta, która na przemianach ostatnich dwóch dekad tyle zyskala, co stracila, i której interesy oraz potrzeby kolejne rzdy solidarnie lekcewa. Czy jednak opisana w raporcie sytuacja jest take dowiadczeniem inicjatorek i reprezentantek Kongresu? Co lczy czlonkinie grupy, która zainicjowala pierwszy zjazd i która dzi stanowi wikszo w Radzie Kongresu oraz w zarzdzie stowarzyszenia, z ,,szeregowymi" uczestniczkami Kongresu oraz tzw. zwyklymi Polkami? Wszystkie s oczywicie kobietami, ale te pierwsze nale do elity ekonomicznej i spolecznej Polski 13. Wspólnym mianownikiem jest tu przynaleno do ,,wygranych" transformacji, do grona osób, które przyczynily si do okrelonego ksztaltu przemian spoleczno-politycznych, osigajc przy tym zwykle sukces zawodowy i wysok pozycj spoleczn (por. Sosiska 2011). Wspólne jest take rozczarowanie wynikajce z faktu, i mimo przynalenoci do ekonomicznej i intelektualnej elity jako kobiety wci maj stosunkowo niewielki wplyw na ksztalt polskiej polityki i ycia spolecznego, a ich wklad w przemiany ostatnich dwóch dekad nie zostal doceniony choby w wymiarze symbolicznym (por. Malinowska 2010). W konsekwencji glównym postulatem Kongresu staly si kwestie zwizane z reprezentacj, podczas gdy problem redystrybucji pojawia si podczas debat kongresowych z rzadka i niejako na marginesie. Dokument ,,Download Postulaty I Kongresu Kobiet" (http://www.kongreskobiet.pl/). Raport ,,Kobiety dla Polski. Polska dla Kobiet. 20 lat Transformacji" (http://polandwatch. typepad.com/files/raport-kobiety-dla-polski-polska-dla-kobiet.-20-lat-transformacji-1989-2009.pd f-1.pdf). 13 Sklad Rady Programowej, któr tworz kobiety organizujce i wspierajce Kongres, mona znale na stronie internetowej (http://www.stowarzyszeniekongreskobiet.pl/rada-programowa. html). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA W przekonaniu liderek postulat parytetów na listach wyborczych, z którym wystpil pierwszy Kongres, mial zmobilizowa kobiety pod sztandarem plci i niechci do istniejcej klasy politycznej, zdominowanej przez mczyzn. Wikszy udzial kobiet we wladzach przedstawiany byla jako szansa na lepsz przyszlo dla wszystkich obywatelek (a w konsekwencji take mczyzn), niezalenie od realnych rónic w ich pozycji spolecznej i sytuacji ekonomicznej. Szybko jednak okazalo si, e owo ,,my -- kobiety" jest kategori o nieostrych granicach, a odwolywanie si do niej, zamiast zasypywa podzialy i jednoczy, budzi sprzeciw czci rodowisk i osób, które wskazuj, e pod haslem jednoczenia wszystkich kobiet latwo o marginalizacj interesów niektórych grup i uniewanienie specyficznych problemów oraz dowiadcze konkretnych osób. Ju pierwszy zjazd pokazal, e trudno mówi o wspólnych dowiadczeniach, postawach i celach osób, które si angauj w dzialania Kongresu 14. Organizacja kolejnych zjazdów, take na poziomie lokalnym, oraz powstanie Stowarzyszenia Kongres Kobiet nie usunly rónic zarysowujcych si w lonie potencjalnego ruchu, o czym wiadcz nie tylko glosy krytyki z zewntrz, ale te szeroko komentowane przez media przypadki opuszczenia Rady Programowej przez dzialaczk Solidarnociow Henryk Krzywonos-Strycharsk, a nastpnie on bylego prezydenta Jolant Kwaniewsk. Pojawily si glosy krytykujce skrajnie neoliberalne i konserwatywne nastawienie organizatorek oraz demokratyczne deficyty zwizane z funkcjonowaniem Kongresu (np. Charkiewicz 2009). Slycha take glosy krytyczne ,,z wewntrz". Jedna z czlonki Rady Kongresu Kobiet Agnieszka Graff, która w 2009 roku pisala, e pierwszy zjazd ,,to byl wybuch zbiorowej politycznej emocji kobiet -- czego, co dotd jako nie moglo w Polsce zaistnie" (Graff 2010, s. 45), ju rok póniej krytycznie ocenila inicjatyw, wskazujc na profesjonalizacj i formalizacj dziala Kongresu, w ramach którego coraz mniej jest miejsca na oddolne, spontaniczne dzialanie. Negatywnie ocenila take jego upartyjnienie, a konkretnie fakt, i organizatorki -- w imieniu calego Kongresu -- udzielily poparcia jednemu z kandydatów na prezydenta, mimo e nie zostalo to uzgodnione ze ,,zwyklymi" uczestniczkami, a sam Kongres mial by z zaloenia ponadpartyjny (Graff 2011). Wedlug Graff to, e II Kongres Kobiet nie spelnil pokladanych w nim nadziei, moe wynika z faktu, i ,,ten pierwszy raz" jest zwykle nie do przebicia, ,,bo rzdzi nim logika milosnego zrywu, a dalej jest ju mudna praca" (Graff 2011). Wydaje si jednak, e zasadniczym problemem jest nie tyle dynamika emocji w ruchach spolecznych, ale brak demokratycznych mechanizmów partycypacji wewntrz ruchu. Warto przyjrze si Kongresowi z perspektywy intersekcjonalnej nie tylko na poziomie deklaracji, ale i praktyk. Cho analiza dokumentów programowych wskazuje, e na etapie rozpoznawania i opisywania kondycji kobiet w Polsce 14 Przyklady krytyki Kongresu Kobiet to: artykul Agnieszki Mrozik oraz Piotra Szumlewicza Kongres Kobiet -- stracona szansa (2009), a take tekst pt. Nie w moim imieniu Ewy Charkiewicz (2009b). ELBIETA KOROLCZUK inicjatorki staraly si uwzgldni rónice w ich pozycji spolecznej czy sytuacji rodzinnej, to intersekcjonalizm nie zostal wdroony jako formula dzialania ruchu, jako narzdzie tworzenia prawdziwie demokratycznych tosamoci, instytucji i praktyk (Chun, Lipsitz, Shin 2013, s. 924). Wida to wyranie choby na poziomie reprezentacji poszczególnych grup spolecznych podczas paneli plenarnych. Na kolejnych Kongresach do glosu dopuszczono glównie wskie grono ,,wygranych transformacji", zabraklo za na przyklad kobiet pracujcych w niskoplatnych zawodach oraz tych, które z rónych powodów znalazly si poza rynkiem pracy. Ju podczas pierwszego Kongresu cz kobiet poczula si zmarginalizowana, poniewa nie mialy moliwoci zabrania glosu, a wanych dla nich problemów nie wlczono do obrad. Jak napisala na portalu NGO jedna z uczestniczek Elbieta Dymna: ,,Jak dyskutowa o roli kobiet w budowie lepszego spoleczestwa i lepszego pastwa, jeli organizatorzy zabronili zadawa prelegentkom pytania, nie przewidzieli nawet chwili czasu na dyskusj? [W efekcie] dla wielu Pa, z którymi podczas kongresu rozmawialam, cala ta impreza byla reyserowanym teatrem z zaloonym z góry, optymistycznym przeslaniem" 15. Glos ten nie byl odosobniony. Cho Kongres ma ambicj reprezentowania rónorodnych rodowisk kobiecych, to jego struktura i zasady dzialania nie daj szansy na aktywne wlczenie si w ksztaltowanie agendy osobom spoza cislego grona inicjatorek 16. Przekonanie, i szeregowe aktywistki nie maj adnego wplywu na podejmowane w ich imieniu decyzje, wynika nie tylko ze sposobu organizacji kongresów (na przyklad dominujca formula panelu z przemawiajcymi ekspertkami, ograniczony czas na dyskusje), ale te z braku jasnoci co do struktury Kongresu i zasad jego dzialania. Przede wszystkim nie wiadomo, w jaki sposób ustalany jest glówny temat oraz priorytetowe postulaty Kongresu i kto konkretnie decyduje o inicjatywach takich jak Gabinet Cieni oraz o kierunku dzialania. Co istotne, wtpliwoci w tej kwestii maj nie tylko postronne obserwatorki, ale te osoby dzialajce w Radzie Kongresu Kobiet (por. Sosiska 2011). Cho moe si to wyda zaskakujce, z analizy materialów dostpnych 15 Tekst Kongres Kobiet: blaski i cienie autorstwa Ewy Dymnej mona znale na stronie NGO (http://wiadomosci.ngo.pl/x/566245;jsessionid=6C2AD40CD7A92FB6484C588BE2C4FFB3). 16 W pierwszej polowie 2011 roku pod naciskiem grupy kobiet pracujcych w organizacjach pozarzdowych i grupach nieformalnych (w tym take autorki niniejszego tekstu) organizatorki zdecydowaly si podj prób otwarcia obrad na glosy z sali. Niestety, przyjta formula, polegajca na tym, e najpierw nalealo wysla tekst krótkiej, trzyminutowej wypowiedzi na podany na stronie Kongresu adres, po czym organizatorki mialy wybra kilka propozycji, umacnia raczej pozycj szeregowej uczestniczki jako petentki. Co gorsza, konieczno wysylania tekstu wypowiedzi, przy braku okrelonych kryteriów i mechanizmu wyboru, kojarzy si raczej z form cenzury ni z zaproszeniem do ksztaltowania agendy wydarzenia. Podczas dwóch ostatnich Kongresów pojawily si udane próby wlczenia glosów z sali, jednak glównie w przypadku paneli dodatkowych, a nie plenarnych. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA na stronach Kongresu, rozmów z osobami nalecymi do Rady Kongresu oraz Stowarzyszenia Kongres Kobiet, a take z moich obserwacji wynika, e nie zostaly nawet ustalone demokratyczne procedury podejmowania decyzji podczas Rady Kongresu, na przyklad przez glosowanie. Dyskusje w ramach Rady pelni jedynie rol konsultacji, podczas gdy w praktyce decyzje podejmowane s w wskim gronie inicjatorek i liderek. Mogloby si wydawa si, e problem ten rozwie powstanie stowarzyszenia, które posiada regulamin i dziala zgodnie z okrelonymi procedurami. Jednak relacja midzy Kongresem Kobiet a Stowarzyszeniem odzwierciedla raczej dominujcy charakter struktur nieformalnych i ukrytych hierarchii. Stowarzyszenie w relacji z Rad Kongresu pelni glównie funkcj pomocnicz i organizacyjn, zgodnie zreszt z regulaminem, w którym mona przeczyta, i glównym zadaniem organizacji jest: ,,podejmowanie wszelkich dziala, majcych na celu propagowanie idei Kongresu Kobiet, m.in. aktywizacj zawodow, polityczn i samorzdow kobiet, wspieranie kobiet w podejmowanej przez nie dzialalnoci i szukanie rodków na te cele" 17. Mowa jest tu jedynie o propagowaniu, a nie tworzeniu idei Kongresu i wszystko wskazuje, e glównym zadaniem Stowarzyszenia bdzie tworzenie organizacyjnego zaplecza dla corocznego zjazdu oraz innych inicjatyw grupy organizatorek. Z jednej strony mona wic mówi o formalizacji i postpujcej profesjonalizacji inicjatywy, o czym pisala Graff (2010), z drugiej jednak -- wci due znaczenie maj nieformalne struktury, które okrelaj rzeczywist hierarchi wladzy. Rola Rady Kongresu, a w szczególnoci osób, które zainicjowaly jego powstanie, jest dominujca, i w praktyce to wska nieformalna grupa inicjatorek ustala cele i zarys programu dorocznych konferencji, podejmuje inicjatywy, na przyklad w kwestii napisania projektu ustawy czy utworzenia tzw. gabinetu cieni, zaprasza do wspólpracy wybrane osoby i organizacje oraz reprezentuje inicjatyw na zewntrz. Wiele organizacji, nieformalnych grup i osób indywidualnych moe wlczy si w konkretne dzialania, na przyklad organizacj pomniejszych paneli, udzial w pikietach, zbieranie podpisów pod projektem ustawy czy organizowanie zjazdów na szczeblu lokalnym, ale ma ograniczony albo aden wplyw na glówne celu Kongresu bd wspólprac z politykami na szczeblu krajowym. Na problem braku demokratycznych procedur i praktyk w obrbie Kongresu warto spojrze z szerszej perspektywy. Podobny schemat organizacyjny stosunkowo czsto pojawia si bowiem w przypadku ruchów i inicjatyw spolecznych na calym wiecie i niekoniecznie prowadzi do poraki, ma jednak swoj cen (McAdam 2008). Stale funkcjonowanie mniej lub bardziej sprofesjonalizowanej organizacji wymaga mobilizacji zarówno okrelonych zasobów finansowych, jak i duych nakladów ludzkiej energii i pracy. Wikszo ru- http://www.stowarzyszeniekongreskobiet.pl/kongres-kobiet-stowarzyszenie.html ELBIETA KOROLCZUK chów spolecznych stara si wic lczy mobilizacj obywateli (ich umiejtnoci i wolnego czasu) z pozyskiwaniem zasobów materialnych. W praktyce czsto okazuje si to trudne: ,,Zasadnicze znaczenie w mobilizacji czolowych aktywistów ma przekaz emocjonalny, który w jednoznaczny sposób definiuje tosamo danego ruchu i jego przeciwników. Ta jednoznaczno moe jednak [...] zniechci potencjalnych zwolenników wród uznanych aktorów, nie tylko instytucji publicznych, ale take zaangaowanych prywatnych sponsorów" -- oceniaj della Porta i Diani (2009, s. 157). Trudno zadowoli wszystkich: krytyczny, wyrazisty przekaz z reguly sprzyja stworzeniu spójnej tosamoci ruchu, ale moe do niego zniechca sojuszników instytucjonalnych, którzy dysponuj odpowiednimi zasobami (w przypadku Kongresu jest to na przyklad Konfederacja Przedsibiorców Prywatnych ,,Lewiatan", której szefow jest jedna z jego liderek Henryka Bochniarz). Jednak wparcie okrelonych organizacji czy instytucji grantodawczych nie pozostaje bez wplywu na agend ruchu. W efekcie Kongres reprezentuje perspektyw raczej przedsibiorczy ni pracownic i angauje si w akcje typu ,,Superwoman na rynku pracy", organizujc debaty na temat ,,aktywnoci i przedsibiorczoci, godzenia ról" i tego ,,jak budowa mark i reputacj na rynku pracy oraz jak rozwija twarde kompetencje biznesowe?" 18, podczas gdy zdecydowana wikszo Polek jest poza rynkiem pracy bd wykonuje zajcia niskoplatne i pozbawione prestiu. Starajc si unikn tego typu zalenoci, cz duych organizacji na wiecie i w kraju, na przyklad Amnesty International czy Avaaz, stara si zachci jak najwiksz grup osób do czlonkostwa w organizacji i wspierania jej drobnymi, ale regularnymi wplatami. Taka strategia, cho mudna, daje niezaleno i pozwala zaangaowa wiksz grup osób. Jak na razie nic nie wskazuje na to, by Kongres byl zainteresowany takim modelem rozwoju. wiadczy o tym na przyklad brak szeroko zakrojonej akcji zachcajcej do dzialania w Stowarzyszeniu Kongres Kobiet. Co prawda, wiosn 2014 roku na spolecznociowym portalu facebook organizacj ,,lubilo" ponad 11 000 internautów i internautek, jednak ,,w realu" stowarzyszenie liczylo niewiele ponad 300 osób. Biorc pod uwag, e w kadym z dotychczasowych zjazdów bralo udzial od 3000 do nawet 8000 kobiet, trudno uzna to za sukces. Co wicej, wyniki wewntrznej ankiety Stowarzyszenia Kongres Kobiet, w której zabralo glos 98 czlonki, czyli 46% wszystkich osób ówczenie zarejestrowanych w organizacji, wskazuj, e zwikszenie liczby zaangaowanych osób nie jest priorytetem stowarzyszenia -- tylko 18% zaznaczylo ,,zwikszenie liczby czlonki stowarzyszenia" jako jeden z trzech najwaniejszych celów do zrealizowania przez nowy zarzd, który objl wladz w 2011 roku 19. Oznacza to, https://www.kongreskobiet.pl/pl-PL/text/superwoman_na_rynku_pracy Zob. zakladka ,,Wyniki wewntrznej ankiety Czlonki Stowarzyszenia Kongres Kobiet" (www.kogreskobiet.pl). RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA e uzalenienie od rodków zewntrznych bdzie w najbliszym czasie raczej roslo ni malalo. W zwizku z koniecznoci mobilizacji znacznych zasobów organizacyjnych i finansowych przedstawicielki Kongresu próbuj znale ,,zloty rodek", naraajc si jednak na zarzut koniunkturalizmu i niekonsekwencji. Przykladem moe by kwestia aborcji. W 2011 roku danie liberalizacji obecnego prawa znalazlo si wród kocowych postulatów, jednak Kongres nie zdecydowal si na oficjalne poparcie powstalej w tym czasie inicjatywy obywatelskiej ,,Tak dla Kobiet", której celem bylo zloenie do Sejmu ustawy regulujcej kwesti dostpu do aborcji, antykoncepcji oraz edukacji seksualnej 20. Taka decyzja, cho zrozumiala z perspektywy koniecznoci uzyskania wsparcia aktorów instytucjonalnych i potencjalnych sponsorów, a take szerokiego poparcia spolecznego, dla niektórych zaangaowanych feministek byla niewybaczaln zdrad idealów. O ile jednak wydaje si, e krytyka ze strony wskiej grupy aktywistek, nawet tych najbardziej zaangaowanych, nie zagraa ruchowi spolecznemu, jaki wyrósl wokól Kongresu, o tyle brak jasnych mechanizmów podejmowania decyzji i demokratycznych praktyk zdecyduje o jego przyszloci. Tym bardziej e w miar jak powstaj lokalne kongresy, a sam Kongres staje si rozpoznawaln instytucj, kwestia sposobów ustalania priorytetów i koordynowania dziala staje si coraz bardziej palca. Trudno jednoznacznie oceni, w jakim stopniu jest to wynik wiadomego wyboru dlugofalowej strategii, ale dzi, po relatywnym sukcesie inicjatywy parytetowej, Kongres Kobiet skupia si glównie na mobilizacji zasobów materialnych oraz dzialaniach lobbingowych, stawiajc na wspólprac z administracj pastwow i aktorami instytucjonalnymi, a nie na mobilizacj mas. Wybiera ,,aktywizm transakcyjny" (transactional activism) oparty na wspólpracy z istniejcymi organizacjami i partiami politycznymi, lobbingu, negocjacjach z wladzami i nieformalnym wplywie na rzdzcych w miejsce ,,aktywizmu partycypacyjnego" (participant activism), który polega na poszukiwaniu ródel legitymizacji i sily w mobilizowaniu szerokich rzesz obywatelek. Tsveta Petrova i Sidney Tarrow (2007) twierdz, e ten typ aktywizmu, charakterystyczny dla krajów regionu, moe by równie skuteczny jak masowa mobilizacja. Pozostaje jednak pytanie, na jakiej podstawie Kongres powinien budowa kolektywn tosamo i czy moe by wiarygodny jako ruch reprezentujcy szerokie rzesze polskich kobiet? Z perspektywy intersekcjonalnej najwikszym zagroeniem dla przyszloci Kongresu jako ruchu spolecznego jest nie tylko fakt, e jego agend tworz przede wszystkim kobiety nalece do elity, reprezentujce interesy i punkt widzenia wskiej grupy wygranych transformacji, ale to, e nie zostaly wprowadzone demokratyczne procedury i instytucje, które umoliwialyby negocjo20 Wicej informacji na temat inicjatywy znale mona na stronie internetowej (http:// takdlakobiet.pl). ELBIETA KOROLCZUK wanie zarówno da, jak i kolektywnej tosamoci wewntrz ruchu. Innymi slowy, liderkom nie udalo si wprowadzi w ycie podejcia intersekcjonalnego, które nie tylko polega na dostrzeeniu realnych rónic w interesach i dowiadczeniach kobiet, ale jest te praktyk tworzenia demokratycznych struktur i procesów decyzyjnych, w których owe rónice znajduj odzwierciedlenie. WNIOSKI Analiza wybranych przykladów spolecznych inicjatyw kobiet we wspólczesnej Polsce potwierdza tez, i gender, czyli spoleczne oczekiwania, idealy i praktyki zwizane z plci, maj wplyw na proces konstruowania i podtrzymywania zbiorowej tosamoci, a take na spoleczny odbiór tych inicjatyw oraz ich efekty. Potwierdza te jednak wnioski plynce z dotychczasowych bada nad ruchami spolecznymi, a mianowicie zaloenie, e konstruowanie tosamoci zbiorowej opartej wylcznie bd glównie na plci jest trudne do przeprowadzenia (Naples, Desai 2002; Marx Ferree, McClurg Mueller 2008; Hryciuk, Korolczuk, w druku). Stanowi ona, co prawda, podstaw tosamoci indywidualnej, jednak rzadko wystarczy jako podstawa budowania wspólnoty politycznej. Przekucie identyfikacji zwizanych z plci w spójny program polityczny, mogcy by podstaw zbiorowego dzialania, zwykle jest trudne i skomplikowane, o czym wiadczy nie tylko przyklad Kongresu Kobiet, ale te historia polskiego ruchu sufraystek bd Partii Kobiet. W praktyce kobiety, podobnie jak mczyni, mobilizuj si bowiem w odniesieniu do zbioru cech takich jak klasa, seksualno, poziom sprawnoci bd wyznanie, a ich zbiorowa tosamo musi by nieustannie konstruowana i wzmacniana w odniesieniu do tego, jak owe cechy ze sob wspólistniej i wzajemnie na siebie oddzialuj. Perspektywa intersekcjonalna jest wic wanym narzdziem analizy strategii tosamociowych w ruchach spolecznych, ale te praktyk dzialania w ich obrbie. Analiza wybranych ruchów spolecznych kobiet pokazuje, e w okrelonym kontekcie pewne strategie tosamociowe sprawdzaj si lepiej ni inne. W Polsce, przynajmniej na krótk met, czasem lepiej sprawdzaj si te, które bazuj na uniwersalizujcej kategorii ,,kobiet" czy ,,obywateli", ni takie, które uwzgldniaj rónorakie wymiary dyskryminacji, zwlaszcza zwizane z klas. Jednoczenie kolektywna tosamo nie jest jedynie produktem okrelonych dziala, ale te procesem. Z punktu widzenia feministycznej teorii i praktyki zasadnicze znaczenie ma to, kto i na jakich zasadach jest wlczany w ów proces. Przyklad Kongresu wskazuje, e o ile wlczanie potrzeb i interesów rónych grup moe pojawia si na poziomie deklaracji i postulatów, o tyle znacznie wikszym wyzwaniem jest wprowadzanie w ycie podejcia intersekcjonalnego jako demokratycznych mechanizmów i praktyk. Na zakoczenie warto doda, e zarzewie zmiany spolecznej i kulturowej moe tkwi nie w konkretnych postulatach czy strategiach tosamociowych, RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA ale w procesie definiowana i wyraania potrzeb (Marx Ferree, McClurg Mueller 2008). Polityczna bowiem jest ju sama próba zdefiniowania, kim s kobiety, czy -- jak w przypadku ruchu FA -- samodzielne matki. Ów proces moe stanowi strategi oporu, pociga bowiem za sob podwaenie hegemonicznej narracji, zawiera wysilek konstruowania nowej wersji rzeczywistoci, takiej, w której zwraca si uwag nie tylko na wymiar plci i jego praktyczne oraz ideologiczne konsekwencje, ale take na sie powiza midzy rónymi wymiarami dyskryminacji, które wplywaj na nasz pozycj spoleczn i codzienne dowiadczenia. Proces wytwarzania nowych definicji okrelonych zjawisk otwiera nowy horyzont interpretacji i dziala, nawet jeli w efekcie nowa wersja rzeczywistoci nie zostanie na razie przyjta. BIBLIOGRAFIA Alimentare..., 2008, Alimentare znaczy je. Raport Krakowskiego Centrum Praw Kobiet, w: Izabela Desperak (red.), Homofobia, mizoginia i ciemnogród? Burzliwe losy kontrowersyjnych ustaw, Nieformalna Grupa Lód Gender­Omega-Praksis. Lód­Pabianice. Buechler Steven M., 2008, Poza mobilizacj zasobów? Nowe trendy w teorii ruchów spolecznych, tlum. Marta Klekotko, w: Krzysztof Gorlach, Patrick H. Mooney (red.), Dynamika ycia spolecznego. Wspólczesne koncepcje ruchów spolecznych, Scholar, Warszawa. Charkiewicz Ewa, 2009a, Matki do sterylizacji. Neoliberalny rasizm w Polsce, ThinkThank Feministyczny (http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0053charkiewicz_szkic2.pdf [26.05.2013]). Charkiewicz Ewa, 2009b, Nie w moim imieniu, ThinkThank Feministyczny (http://www. ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/readarticle.php?article_id=26 [26.05.2013]). Cho Sumi, Crenshaw Kiberle Williams, McCall Leslie, 2013, Toward a Field of Intersectionality Studies: Theory, Applications and Practice, ,,Signs", t. 38, s. 785­810. Chun Jennifer Jihye, Lipsitz George, Shin Young, 2013, Intersectionality as a Social Movement Strategy: Asian Immigrant Women Advocates, ,,Signs", t. 38, 917­940. Crenshaw Kimberle Williams, 1989, Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics, ,,University of Chicago Legal Forum", s. 139­167. Crenshaw Kimberle Williams, 1991, Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color, ,,Stanford Law Review", t. 43, s. 1241­1299. della Porta Donatella, Diani Mario, 2009, Ruchy spoleczne. Wprowadzenie, tlum. Agata Sadza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloskiego, Kraków. Czapiski Janusz, Panek Tomasz (red), 2012, Diagnoza spoleczna 2011. Warunki i jako ycia Polaków (http://analizy.mpips.gov.pl/images/stories/publ_i_raporty/Raport_Glowny_2011_pop_ INTERNET.pdf). Desperak Izabela (red.), 2008, Homofobia, mizoginia i ciemnogród? Burzliwe losy kontrowersyjnych ustaw, Nieformalna Grupa Lód Gender­Omega-Praksis, Lód­Pabianice. Desperak Izabela, 2010, Kongres Kobiet, demokracja parytetowa i ruch kobiecy w Polsce, ,,Przegld Socjologiczny", nr 3. Einwohner Rachel L., Hollander Jocelyn A., Olson Toska, 2000, Engendering Social Movements: Cultural Images and Movement Dynamics, ,,Gender and Society", t. 14, s. 679­699. Elas Marta Gabriela, 2008, ,,W obronie praw, w obronie dzieci. Ruch samotnych matek w stowarzyszeniu «Damy Rad»", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (praca magisterska). ELBIETA KOROLCZUK Erbel Joanna, 2008, Od krytyki kultury do walki o prawa zwizkowe. Przemiana ruchu feministycznego w Polsce w latach 2006­2007, ,,Kultura i Spoleczestwo", nr 3. Fuszara Malgorzata, 2010, Kobiety w polityce w okresie transformacji w Polsce, w: Monika Frckowiak-Sochaska, Sabina Królikowska (red.), Kobiety w polskiej transformacji 1989­2009. Podsumowania, interpretacje, prognozy, Wydawnictwo Adam Marszalek, Toru. Fuszara Malgorzata, Grabowska Magdalena, Mizieliska Joanna, Regulska Joanna (red.), 2008, Wspólpraca czy konflikt. Pastwo, Unia i kobiety, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa. Gawin Dariusz, Gliski Piotr (red.), 2006, Civil Society in the Making, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Gbarowska Katarzyna, 2011, ,,Kobiety" jako zbiorowy podmiot ruchu feministycznego w Polsce. Polemika z Parti Kobiet i Kongresem Kobiet Polskich, w: Filip Pierzchalski i in. (red.), Feminizm po polsku, Elipsa, Warszawa. Graff Agnieszka, 2010, Magma i inne próby zrozumienia, o co tu chodzi, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa. Graff Agnieszka, 2011, O Kongresie z perspektywy, ,,Femka", nr 2. Hasso Frances S., 2010, Feminist Generations? The Long-Term Impact of Social Movement Involvement on Palestinian Women's Lives, w: Dough McAdam, David Snow (red.), Readings on Social Movements, Oxford University Press, New York. Hryciuk Renata E., 2012, Upolitycznione macierzystwo w Ameryce Laciskiej i w Polsce, w: Renata E. Hryciuk, Elbieta Korolczuk (red.), Poegnanie z Matk Polk? Dyskursy, reprezentacje i praktyki macierzystwa we wspólczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hryciuk Renata E., Korolczuk Elbieta (red.), 2012, Poegnanie z Matk Polk? Dyskursy, reprezentacje i praktyki macierzystwa we wspólczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hryciuk Renata E., Korolczuk Elbieta (w druku), ,,Ruchy spoleczne kobiet", w: Encyklopedia gender, W.A.B., Warszawa. Kaplan Temma,1982, Female Consciousness and Collective Action: The Case of Barcelona, 1910­1918, ,,Signs. Journal of Women in Culture and Society", 7(3). Kiciska Magdalena, 2009, Kongres TV czyli o Kongresie Kobiet w telewizji, Feminoteka (http://www. feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=720 [26.05.2013]). Kondratowicz Ewa, 2001, Szminka na sztandarze: kobiety ,,Solidarnoci" 1980­1989. Rozmowy, Sic!, Warszawa. Korolczuk Elbieta, 2011, Klopot z ,,ngoizacj". Debata o spoleczestwie obywatelskim w Polsce a rzeczywisto, ,,Polityka Spoleczna", nr 5­6. Korolczuk Elbieta, 2012, Gendered Boundaries between the State, Family and Civil Society: The Case of Poland after 1989, w: Jürgen Nautz, Paul Ginsborg, Tom Nijhuis (red.), The Golden Chain: Family, Civil Society and the State, Berghahn Books, Oxford­New York. Kociaski Artur, Misztal Wojciech, 2008, Spoleczestwo obywatelskie. Midzy ide a praktyk, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Krzyanowska Natalia, 2009, Kongres Kobiet Polskich jako przyczynek do debaty o miejscu i roli kobiet w sferze publicznej, ,,Kultura i Edukacja", nr 3. Kubisa Julia, 2009, Reforma zdrowia i protest pielgniarek i polonych, w: Ewa Charkiewicz, Anna Zachorowska-Mazurkiewicz (red.), Gender i ekonomia opieki, Fundacja Tomka Byry Ekologia i Sztuka, Warszawa. Kurczewski Jacek, 2002, Równouprawnienie plciowe reprezentacji w opinii polskich parlamentarzystów, w: Malgorzata Fuszara (red.), Kobiety na przelomie wieków. Nowy kontrakt plci?, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa. RUCHY SPOLECZNE A PLE -- PERSPEKTYWA INTERSEKCJONALNA McAdam Doug, 2008, Model procesu politycznego, w: Krzysztof Gorlach, Patrick H. Mooney (red.), Dynamika ycia spolecznego. Wspólczesne koncepcje ruchów spolecznych, Scholar, Warszawa. Malinowska Ewa, 2010, wiadomo feministyczna kobiecej awangardy ruchu spolecznego ,,Solidarno" -- pocztek drogi do I Kongresu Kobiet w Polsce, ,,Przegld Socjologiczny", nr 3. Marx Ferree Myra, McClurg Mueller Carol, 2008, Feminism and the Women's Movement: A Global Perspective, w: David A. Snow, Sarah A. Soule, Hanspeter Kriesi (red.), The Blackwell Companion to Social Movements, Blackwell Publishing, Oxford. Marx Ferree Myra, Merrill David A., 2004, Hot Movements, Cold Cognition: Thinking about Social Movements in Gendered Frames, w: Jeff Goodwin, James Jasper (red.), Rethinking Social Movements: Structure, Meaning and Emotion, Rowman & Littlefield Publishers, Oxford. Molyneux Maxine, 1985, Mobilization without Emancipation? Women's Interests, the State and Revolution in Nicaragua, ,,Feminist Studies", t. 11, s. 227­254. Mrozik Agnieszka, Szmulewicz Piotr, 2009, Kongres Kobiet -- stracona szansa, ,,Gazeta Wyborcza", 4­5 lipca. Naples Nancy A., Desai Manisha (red.), 2002, Women's Activism and Globalization: Linking Local Struggles and Transnational Politics, Routledge, New York. Ostalowska Lidia, 2007, Porzucone przez mów i polityków, ,,Gazeta Wyborcza", 10 kwietnia. Penn Shana, 2003, Podziemie kobiet, tlum. Hanna Jankowska, Rosner i Wspólnicy, Warszawa. Petrova Tsveta, Tarrow Sidney, 2007, Transactional and Participatory Activism in the Emerging European Polity: The Puzzle of East-Central Europe, ,,Comparative Political Studies", t. 40, s. 74­94. Piekutowska Anna, 2011, ,,Bilans zysków i strat w oczach liderek polskiego feminizmu. Manifa od 2000 do 2011 roku", Uniwersytet Warszawski (praca licencjacka). Polletta Francesca, Jasper James M., 2001, Collective Identity and Social Movements, ,,Annual Review of Sociology", t. 27, s. 283­305. Raciborski Jacek (red.), 2010, Praktyki obywatelskie Polaków, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Sekula Paulina, 2010, Zaangaowanie polityczne kobiet w Polsce po roku 1989: dynamika zmian i uwarunkowania, w: Monika Frckowiak-Sochaska, Sabina Królikowska (red.), Kobiety w polskiej transformacji 1989­2009. Podsumowania, interpretacje, prognozy, Wydawnictwo Adam Marszalek, Toru. Siemieska Renata, 2003, Aktorzy ycia publicznego. Ple jako czynnik rónicujcy, Scholar, Warszawa. Siemieska Renata, 2005, Ple, wybory, wladza, Scholar, Warszawa. Sosiska Agnieszka, 2011, ,,Kongres Kobiet Polskich w oczach liderek polskiego feminizmu", Uniwersytet Warszawski (praca magisterska). Titkow Anna (red.), 2003, Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa. Weryski Piotr, 2010, Wzory uczestnictwa obywatelskiego Polaków, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. SOCIAL MOVEMENTS AND GENDER­AN INTERSECTIONAL PERSPECTIVE: THE WOMEN'S CONGRESS AND THE MOVEMENT TO RESTORE THE CHILD SUPPORT FUND Summary The author analyses the identity strategies appearing in women's social movements in contemporary Poland. She considers the importance of gender in the process of constructing collective identity and how specific gender identity strategies influence their social reception and, in consequence, the success or failure of women's initiatives ELBIETA KOROLCZUK as well. The aim of her considerations is to deepen critical reflection on the category of gender in the intersectional perspective, particularly in the context of research into social movements. The analysis includes two examples of women's mass movements in the last decade: the movement to restore the Child Support Fund and the Women's Congress. Her conclusions are based on a qualitative analysis of the media discussion, the self-representations of proponents of both initiatives (in publications and online), as well as interviews with their representatives and participants conducted in the years 2009­2013. Key words / slowa kluczowe Poland / Polska; social movements / ruchy spoleczne; women rights / prawa kobiet; gender / ple kulturowa; intersectionalism / intersekcjonalizm

Journal

Kultura i Spoleczenstwode Gruyter

Published: Mar 1, 2014

There are no references for this article.

You’re reading a free preview. Subscribe to read the entire article.


DeepDyve is your
personal research library

It’s your single place to instantly
discover and read the research
that matters to you.

Enjoy affordable access to
over 18 million articles from more than
15,000 peer-reviewed journals.

All for just $49/month

Explore the DeepDyve Library

Search

Query the DeepDyve database, plus search all of PubMed and Google Scholar seamlessly

Organize

Save any article or search result from DeepDyve, PubMed, and Google Scholar... all in one place.

Access

Get unlimited, online access to over 18 million full-text articles from more than 15,000 scientific journals.

Your journals are on DeepDyve

Read from thousands of the leading scholarly journals from SpringerNature, Wiley-Blackwell, Oxford University Press and more.

All the latest content is available, no embargo periods.

See the journals in your area

DeepDyve

Freelancer

DeepDyve

Pro

Price

FREE

$49/month
$360/year

Save searches from
Google Scholar,
PubMed

Create folders to
organize your research

Export folders, citations

Read DeepDyve articles

Abstract access only

Unlimited access to over
18 million full-text articles

Print

20 pages / month

PDF Discount

20% off